शिवपुराणम्

हरितालादिधातूंश्च बीजगंधौषधैरपि शिवशास्त्रोक्तविधिना क्षिपेद्ब्रह्मशिलोपरि

हरिताळ आणि इतर धातू, बिया, सुवासिक पदार्थ आणि औषधी, शिवशास्त्रात सांगितलेल्या पद्धतीने ब्रह्मशिलेवर ठेवावेत.

प्रतिलिंगं तु संस्थाप्य क्षीरं वृक्षसमुद्भवम् स्थितं बुद्ध्वा तदुत्सृज्य लिंगं ब्रह्मशिलोपरि

प्रतिलिंग स्थापून, झाडातून मिळणारे दूध ओतावे. ते स्थिर झाले आहे हे समजून, मग ते सोडून लिंग ब्रह्मशिलेवर ठेवावे.

प्रागुदक्प्रवरां किंचित्स्थापयेन्मूलविद्यया पिंडिकां चाथ संयोज्य शाक्तं मूलमनुस्मरन्

पूर्वेकडील उत्तम पाण्याचा थोडा भाग, मूळ मंत्राने ठेवावा. नंतर पिंडी जोडून, शाक्त मूळ मंत्र आठवावा.

बन्धनं बंधकद्रव्यैः कृत्वा स्थानं विशोध्य च दत्त्वा चार्घ्यं च पुष्पाणि कुर्युर्यवनिकां पुनः

बांधणीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंनी बांधणी करून, जागा शुद्ध करावी. अर्घ्य आणि फुले अर्पण करून, पुन्हा पडदा लावावा.

यथायोग्यं निषेकादि लिंगस्य पुरतस्तदा आनीय शयनस्थानात्कलशान्विन्यसेत्क्रमात्

लिंगासमोर, योग्य त्या प्रकारे, अभिषेकापासून सुरू करून, विश्रांतीच्या जागेतून कलश आणून योग्य क्रमाने मांडावेत.

महापूजामथारभ्य संपूज्य कलशान्दश शिवमंत्रमनुस्मृत्य शिवकुंभजलांतरे

मग महापूजा सुरू करून, दहा कलशांची पूजा करावी. शिवमंत्र आठवून, शिवकुंभातील पाण्यात हे करावे.

अंगुष्ठानामिकायोगादादाय तमुदीरयेत् न्यसेदीशानभागस्य मध्ये लिंगस्य मंत्रवित्

अंगठा आणि अनामिका एकत्र करून, ते घ्यावे, मंत्र उच्चारावा आणि लिंगाच्या ईशान्य भागाच्या मध्यात ठेवावे.

शक्तिं न्यसेत्तथा विद्यां विद्येशांश्च यथाक्रमम् लिङ्गमूले शिवजलैस्ततो लिंगं निषेचयेत्

शक्ती, मग विद्या आणि विद्येचे अधिपती असे योग्य क्रमाने लिंगाच्या पायथ्याशी स्थापावे. त्यानंतर शिवाच्या पवित्र जलाने लिंगाची अभिषेक करावा.

वर्धन्यां पिंडिकालिंगं विद्येशकलशैः पुनः अभिषिच्यासनं पश्चादाधाराद्यं प्रकल्पयेत्

पिंडी आणि लिंग मोठे करायचे असल्यास, पुन्हा विद्येच्या अधिपतींच्या कलशांनी त्यांचा अभिषेक करावा. नंतर आधारापासून आसनाची तयारी करावी.

कृत्वा पञ्चकलान्यासं दीप्तं लिंगमनुस्मरेत् आवाहयेच्छिवौ साक्षात्प्राञ्जलिः प्रागुदङ्मुखः

पाच कलांचे स्थान करून, तेजस्वी लिंगाचे ध्यान करावे. पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, हात जोडून, प्रत्यक्ष शिव आणि देवीचे आवाहन करावे.

वृषाधिराजमारुह्य विमानं वा नभस्तलात् अलंकृतं सहायांतं देव्या देवमनुस्मरन् सर्वाभरणशोभाढ्यं सर्वमंगलनिस्वनैः

बैलांचा स्वामी किंवा आकाशातून विमानावर आरूढ, सुंदर अलंकारांनी सजलेला, देवीसोबत, सर्व मंगलमय ध्वनींनी गूंजत, भगवंताचे स्मरण करत.

ब्रह्मविष्णुमहेशार्कशक्राद्यैर्देवदानवैः आनंदक्लिन्नसर्वांगैर्विन्यस्तांजलिमस्तकैः

ब्रह्मा, विष्णु, महेश, सूर्य, इंद्र आणि इतर देव-दानव यांनी वेढलेले, आनंदाने ओतप्रोत, हात आणि मस्तक नम्रतेने वाकवलेले.

स्तुवद्भिरेव नृत्यद्भिर्नामद्भिरभितो वृतम् ततः पञ्चोपचारांश्च कृत्वा पूजां समापयेत्

ते सर्वजण स्तुती करीत, नृत्य करीत आणि नाव घेऊन चारही बाजूंनी वेढतात. त्यानंतर पाच उपचार करून पूजा पूर्ण करावी.

नातः परतरः कश्चिद्विधिः पञ्चोपचारकात् प्रतिष्ठां लिंगवत्कुर्यात्प्रतिमास्वपि सर्वतः

पाच उपचारांपेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही विधी नाही. जिथे जिथे प्रतिमा असतील तिथे लिंगाप्रमाणेच प्रतिष्ठा करावी.

लक्षणोद्धारसमये कार्यं नयनमोचनम् जलाधिवासे शयने शाययेत्तान्त्वधोमुखीम्

लक्षणे दाखवताना डोळे उघडण्याचा विधी करावा. जलात विसर्जन केल्यावर प्रतिमेला खाली तोंड करून विश्रांती द्यावी.

कुम्भोदशायितां मंत्रैर्हृदि तां सन्नियोजयेत् कृतालयां परामाहुः प्रतिष्ठामकृतालयात्

मंत्रांनी, ती प्रतिमा जलाच्या कलशावर झोपलेली आहे असे हृदयात एकरूप करावे. ज्याची वास्तू तयार आहे ती 'प्रतिष्ठित' मानली जाते, अन्यथा 'अप्रतिष्ठित'.

शक्तः कृतालयः पश्चात्प्रतिष्ठाविधिमाचरेत् अशक्तश्चेत्प्रतिष्ठाप्य लिंगं बेरमथापि वा

जो समर्थ आहे त्याने वास्तू बांधून मग प्रतिष्ठेचा विधी करावा. जो अशक्त आहे त्यानेही लिंग किंवा प्रतिमा प्रतिष्ठित करावी.

शक्तेरनुगुणं पश्चात्प्रकुर्वीत शिवालयम् गृहार्चां च पुनर्वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम्

आपल्या क्षमतेनुसार नंतर शिवमंदिर बांधावे. मी पुन्हा घरातील पूजा आणि श्रेष्ठ प्रतिष्ठाविधी सांगतो.

कृत्वा कनीयसंबेरं लिंगं वा लक्षणान्वितम् अयने चोत्तरे प्राप्ते शुक्लपक्शे शुभे दिने

लक्षणांनी युक्त अशी लहान प्रतिमा किंवा लिंग तयार करून, सूर्य उत्तरायणाला गेल्यावर, शुभ शुक्लपक्षातील दिवशी हे करावे.

देवीं कृत्वा शुभे देशे तत्राब्जं पूर्ववल्लिखेत् विकीर्य पत्रपुष्पाद्यैर्मध्ये कुंभं निधाय च

शुद्ध स्थळी देवीची स्थापना करून, पूर्वीप्रमाणे कमळ रेखाटावे, पान-फुले इत्यादी विखरावीत आणि मधोमध कलश ठेवावा.

परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत् पञ्च ब्रह्माणि तद्बीजैस्तेषु पञ्चसु पञ्चभिः

त्याच्या आजूबाजूला चारही दिशांना चार कलश ठेवावेत. त्या पाच कलशांमध्ये पाच ब्रह्मांची त्यांच्या बीजमंत्रांसह स्थापना करावी.

न्यस्य संपूज्य मुद्रादि दर्शयित्वाभिरक्ष्य च विशोध्य लिंगं बेरं वा मृत्तोयाद्यैर्यथा पुरा

त्यांची स्थापना व पूजा करून, मुद्रा दाखवून, रक्षण करावे. मग पूर्वीप्रमाणेच माती, पाणी इत्यादींनी लिंग किंवा प्रतिमा शुद्ध करावी.

स्थापयेत्पुष्पसंछन्नमुत्तरस्थे वरासने निधाय पुष्पं शिरसि प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीजलैः

फुलांनी झाकलेली ती प्रतिमा उत्तरेकडील उत्तम आसनावर ठेवावी, डोक्यावर फूल ठेवावे आणि अभिषेकाच्या पाण्याने शिंपडावे.

समभ्यर्च्य पुनः पुष्पैर्जयशब्दादिपूर्वकम् कुम्भैरीशानविद्यांतैः स्नापयेन्मूलविद्यया

पुन्हा फुलांनी पूजा करून, विजयघोषासह, ईशान व विद्या मंत्रांनी आणि मूळ मंत्राने कलशांनी स्नान घालावे.

ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूजां च पूर्ववत् नित्यमाराधयेत्तत्र देव्या देवं त्रिलोचनम्

मग पाच कलांचे स्थान आणि पूर्वीप्रमाणे पूजा करून, त्या ठिकाणी नेहमी देवीसोबत त्रिनेत्रधारी देवाची उपासना करावी.

एकमेवाथ वा कुंभं मूर्तिमन्त्रसमन्वितम् न्यस्य पद्मांतरे सर्वं शेषं पूर्ववदाचरेत्

किंवा एकच कलश, ज्यात मूर्ती आणि मंत्र असतो, तो कमळाच्या मध्ये ठेवावा आणि उरलेली सर्व विधी पूर्वीप्रमाणे कराव्यात.

अत्यंतोपहतं लिंगं विशोध्य स्थापयेत्पुनः संप्रोक्षयेदुपहतमनागुपहतं यजेत्

जे लिंग पूर्णपणे खराब झाले असेल, ते शुद्ध करून पुन्हा स्थापित करावे. जे थोडेसेच खराब झाले असेल, त्यावर पाणी शिंपडून पूजा करावी.

लिंगानि बाणसंज्ञानि स्थापनीयानि वा न वा तानि पूर्वं शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः

‘बाण’ नावाची लिंगे बसवावी किंवा न बसवावी, यात बंधन नाही. जी लिंगे पूर्वी शंकरांनीच प्रतिष्ठित केली आहेत, त्यांना त्याप्रमाणेच वागवावे.

शेषाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि बाणवत् स्वयमुद्भूतलिंगे च दिव्ये चार्षे तथैव च

इतर जी लिंगे बाणासारखी दिसतात, तसेच जी आपोआप प्रकट झाली आहेत किंवा दिव्य किंवा ऋषींनी बनवली आहेत, तीही प्रतिष्ठित करावीत.