शिवपुराणम्

सत्संगात्सर्वमेतद्वै नराणां जायते द्विजाः धनधान्यादिकं सर्वं देयं वै गृहमेधिना

हे द्विजांनो, सत्पुरुषांच्या संगतीमुळे सर्व काही मिळते. गृहस्थाने आपले धन, धान्य आणि इतर वस्तू द्याव्यात.

यद्यत्काले वस्तुजातं फलं वा धान्यमेव च तत्तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो देयं वै हितमिच्छता

जेव्हा जेव्हा ज्या वस्तू, फळे किंवा धान्य मिळेल, ते सर्व हित इच्छिणाऱ्याने ब्राह्मणांना द्यावे.

जलं चैव सदा देयमन्नं क्षुद्व्याधिशांतये क्षेत्रं धान्यं तथा ऽ ऽमान्नमन्नमेवं चतुर्विधम्

नेहमी पाणी आणि अन्न द्यावे, जेणेकरून भूक आणि आजार कमी होतील. तसेच, शेत, धान्य, शिजवलेले अन्न आणि चार प्रकारचे अन्न द्यावे.

यावत्कालं यदन्नं वै भुक्त्वा श्रवणमेधते तावत्कृतस्य पुण्यस्य त्वर्धं दातुर्न संशयः

जितका काळ दिलेले अन्न खाल्ले जाते आणि त्याची कीर्ती ऐकली जाते, तितका काळ त्या पुण्याचा अर्धा भाग दात्याला मिळतो, यात शंका नाही.

ग्रहीताहिगृहीतस्य दानाद्वै तपसा तथा पापसंशोधनं कुर्यादन्यथा रौरवं व्रजेत्

ज्याने दान घेतले आहे, त्याने दान देऊन आणि तप करून पापांची शुद्धी करावी; अन्यथा रौरव नरकात जावे लागते.

आत्मवित्तं त्रिधा कुर्याद्धर्मवृद्ध्यात्मभोगतः नित्यं नैमित्तकं काम्यं कर्म कुर्यात्तु धर्मतः

आपले धन तीन भागात विभागावे — धर्मवाढीसाठी, स्वतःच्या उपभोगासाठी आणि स्वतःसाठी. नेहमी, निमित्तिक, आणि इच्छेप्रमाणे कर्म धर्माने करावे.

वित्तस्य वर्धनं कुर्याद्वृद्ध्यंशेन हि साधकः हितेन मितमे ध्येन भोगं भोगांशतश्चरेत्

यश मिळवू इच्छिणाऱ्याने वाढीसाठी ठेवलेल्या भागातून धन वाढवावे. उपभोगाचा भाग मर्यादित वापरावा आणि नेहमी हित लक्षात ठेवावे.

कृष्यर्जिते दशांशं हि देयं पापस्य शुद्धये शेषेण कुर्याद्धर्मादि अन्यथा रौरवं व्रजेत्

शेतीतून मिळालेल्या उत्पन्नाचा दहावा भाग पापशुद्धीसाठी द्यावा. उरलेल्या धनातून धर्मादि कार्ये करावीत; अन्यथा रौरव नरकात जावे लागेल.

अथवा पापबुद्धिः स्यात्क्षयं वा सत्यमेष्यति वृद्धिवाणिज्यके देयष्षडंशो हि विचक्षणैः

जर कुणाची बुद्धी वाईट असेल, तर त्याचा नाश होईल. पण वाढ करणाऱ्या व्यापारात, ज्ञानी लोकांनी सहावा भाग द्यावा.

शुद्धप्रतिग्रहे देयश्चतुर्थांशो द्विजोत्तमैः अकस्मादुत्थिते ऽर्थे हि देयमर्धं द्विजोत्तमैः

शुद्ध मनाने देणाऱ्याला, श्रेष्ठ ब्राह्मणांना नेहमी चौथ्या भागाएवढे दान द्यावे. पण एखाद्या वेळी अचानक गरज उद्भवली, तर त्यांना अर्धे दान द्यावे.

असत्प्रतिग्रहसर्वं दुर्दानं सागरे क्षिपेत् आहूय दानं कर्तव्यमात्मभोगसमृद्धये

जे दान अयोग्य आहे किंवा देणे कठीण आहे, ते समुद्रात टाकावे. बोलावले असता, स्वतःच्या सुखसमृद्धीसाठी योग्य दान द्यावे.

पृष्टं सर्वं सदा देयमात्मशक्त्यनुसारतः जन्मांतरे ऋणी हि स्याददत्ते पृष्टवस्तुनि

कोणी काही मागितले, तर आपल्या क्षमतेनुसार नेहमी द्यावे. मागितलेले न दिल्यास, पुढच्या जन्मी त्याचे ऋण लागते.

परेषां च तथा दोषं न प्रशंसेद्विचक्षणः विशेषेण तथाब्रह्मञ्छ्रुतं दृष्टं च नो वदेत्

शहाण्या माणसाने दुसऱ्यांचे दोष कधीच कौतुकाने सांगू नयेत. विशेषतः ब्राह्मणांबद्दल ऐकलेले किंवा पाहिलेले काहीही बोलू नये.

न वदेत्सर्वजंतूनां हृदि रोषकरं बुधः संध्ययोरग्निकार्यं च कुर्यादैश्वर्यसिद्धये

ज्ञानी माणसाने कोणत्याही जीवाच्या मनात राग उत्पन्न करणारे शब्द बोलू नयेत. तसेच, समृद्धीसाठी सकाळ-संध्याकाळ अग्निकर्म करावे.

अशक्तस्त्वेककाले वा सूर्याग्नी च यथाविधि तंडुलं धान्यमाज्यं वा फलं कंदं हविस्तथा

कोणी एकावेळी किंवा अशक्त असेल, तर नियमाप्रमाणे सूर्य व अग्नीला तांदूळ, धान्य, तूप, फळ, कंद किंवा इतर हवन द्यावे.

स्थालीपाकं तथा कुर्याद्यथान्यायं यथाविधि प्रधानहोममात्रं वा हव्याभावे समाचरेत्

त्याचप्रमाणे, योग्य पद्धतीने आणि नियमाने भांडे शिजवावे. हवनासाठी काही नसलं, तरी मुख्य होम तरी करावा.

नित्यसंधानमित्युक्तं तमजस्रं विदुर्बुधाः अथवा जपमात्रं वा सूर्यवंदनमेव च

हेच नित्य संध्यावंदन म्हणतात आणि ज्ञानी लोक ते नेहमीचे समजतात. किंवा केवळ जप किंवा सूर्यपूजनही करावे.

एवमात्मार्थिनः कुर्युरर्थार्थी च यथाविधि ब्रह्मयज्ञरता नित्यं देवपूजारतास्तथा

स्वतःच्या हितासाठी किंवा संपत्तीच्या इच्छेने, ज्यांना हवे असेल त्यांनी नियमाप्रमाणे वागावे. ब्रह्मयज्ञ व देवपूजेत नेहमी रमावे.

अग्निपूजापरा नित्यं गुरुपूजारतास्तथा ब्राह्मणानां तृप्तिकराः सर्वे स्वर्गस्य भागिनः

जे नेहमी अग्निपूजा, गुरुपूजा करतात आणि ब्राह्मणांना तृप्त करतात, ते सर्वजण स्वर्गाचे भागीदार होतात.

अग्नियज्ञदेवयज्ञं ब्रह्मयज्ञं तथैव च गुरुपूजां ब्रह्मतृप्तिं क्रमेण ब्रूहि नः प्रभो

प्रभो, कृपया आम्हाला अग्नियज्ञ, देवयज्ञ, ब्रह्मयज्ञ, गुरुपूजा आणि ब्राह्मणांची तृप्ती यांचे क्रमाने स्पष्टीकरण द्या.

अग्नौ जुहोति यद्द्रव्यमग्नियज्ञः स उच्यते ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां समिदाधानमेव हि

अग्नीत जे काही द्रव्य समर्पण केले जाते, त्याला अग्नियज्ञ म्हणतात. ब्रह्मचर्याश्रमात असणाऱ्यांना समिधा अर्पण करणेच सांगितले आहे.

समिदग्रौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम् प्रथमाश्रमिणामेवं यावदौपासनं द्विजाः

समिधा अग्नीत टाकणे, व्रताची सुरुवात आणि इतर विशेष विधी, हे सर्व प्रथमाश्रमी लोकांसाठी, म्हणजे उपासनापर्यंत केले जातात.

आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः

वनवासात किंवा संन्यासात असणाऱ्यांसाठी, अग्नी स्वतःच्या अंतःकरणात स्थापन करतात. त्यांच्यासाठी शुद्ध आणि मोजके अन्न योग्य वेळी खाणे हेच हवन असते.

औपासनाग्निसंधानं समारभ्य सुरक्षितम् कुंडे वाप्यथ भांडे वा तदजस्रं समीरितम्

उपासनाग्नीची निगा राखणे, ते जपणे, कुंडात किंवा भांड्यात असो, हे नेहमी केले पाहिजे असे सांगितले आहे.

अग्निमात्मन्यरण्यां वा राजदैववशाद्ध्रुवम् अग्नित्यागभयादुक्तं समारोपितमुच्यते

राजा किंवा देवाच्या आज्ञेने, अग्नी अंतःकरणात किंवा जंगलात ठेवावा लागतो. अग्नी सोडण्याची भीती असेल, तर तो अंतःकरणात स्थापन करावा.

संपत्करी तथा ज्ञेया सायमग्न्याहुतिर्द्विजाः आयुष्करीति विज्ञेया प्रातः सूर्याहुतिस्तथा

सायंकाळी अग्नीत हवन करणे हे संपत्ती देणारे आहे, असे समजावे. सकाळी सूर्याला अर्पण करणे दीर्घायुष्य देणारे आहे.

अग्नियज्ञो ह्ययं प्रोक्तो दिवा सूर्यनिवेशनात् इंद्रादीन्सकलान्देवानुद्दिश्याग्नौ जुहोतियत्

सूर्य उगवल्यावर दिवसा अग्नियज्ञ केला जातो. इंद्र वगैरे सर्व देवांसाठी अग्नीत जे काही अर्पण करतो, त्याला अग्नियज्ञ म्हणतात.

देवयज्ञं हि तं विद्यात्स्थालीपाकादिकान्क्रतून् चौलादिकं तथा ज्ञेयं लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितम्

देवतांची पूजा म्हणजे शिजवलेला भात आणि इतर नैवेद्य, तसेच चौळासारख्या विधी, हे सर्व आपल्या घरच्या अग्नीमध्येच करावेत, असे समजावे.

ब्रह्मयज्ञं द्विजः कुर्याद्देवानां तृप्तये सकृत् ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तो वेदस्या ऽध्ययनं भवेत्

द्विजाने देवांना संतुष्ट करण्यासाठी ब्रह्मयज्ञ एकदा करावा; वेदाचा अभ्यास हाच ब्रह्मयज्ञ समजला जातो.