शिवपुराणम्

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

महेशाच्या उजव्या बाजूने ब्रह्मा उत्पन्न झाला, ज्याला आत्मा म्हणतात; डाव्या बाजूने विष्णू उत्पन्न झाला, म्हणून त्याला विद्या असं नाव आहे.

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

हृदयातून नीलरुद्र उत्पन्न झाला, ज्याला शिव असं म्हणतात. तोच सृष्टीची सुरुवात ब्रह्मा म्हणून करतो, स्थिती विष्णू म्हणून करतो आणि मोह निर्माण करतो.

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः

संहाराचाही कर्ता रुद्रच आहे आणि या दोघांचा तो नेहमी नियामक आहे.

तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम्

म्हणून हे तिघे जगाच्या कारणं म्हणून सांगितले आहेत, आणि शिव हाच तीन्ही कारणांचा मूळ, सर्वोच्च कारण आहे.

अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम्

हा अर्थ न समजून, रजोगुणामुळे द्वेष आणि वैर याने बांधले गेलेल्यांसाठी, तुमच्या दोघांच्या मधे जागृतीसाठी लिंगाचं चिन्ह स्थापलं गेलं.

एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः

अथर्वणांनी जसं इथे सांगितलं, तसं ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि असंख्य शाखांमध्ये मला या नावाने ओळखतात.

वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते

वेदांमध्ये स्वतःच्या मुखाने स्पष्टपणे सांगितलं असलं तरी, जणू काही स्वप्नात अनुभवल्यासारखं, त्यांना ते पूर्णपणे समजत नाही.

तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम्

त्यांच्या जागृतीसाठी आणि अज्ञान दूर व्हावं म्हणून, वेदांत जसं सांगितलं तसं सर्व काही लिंगात लपवून ठेवलं आहे.

तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः

लिंगात सर्व काही लपलेलं पाहून, त्याच्या कृपेने त्या दोन्ही देवांची मनं शांत झाली आणि त्यांना खरी जाणीव झाली.

उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम् ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम्

सृष्टीची उत्पत्ती, विलय, सहा मार्गांचं खरं स्वरूप आणि त्यानंतरचं सर्वोच्च स्थान, ते स्थानधारी पुरुष असं सर्व त्यांना कळलं.

निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम् पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम्

सर्वात श्रेष्ठ, अविभाज्य, शिव, ईश्वर, या जगाचा शाश्वत स्वामी जो जीव आणि बंधनांनी बनलेला आहे.

अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम् वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम्

जो कशाचाही भयं नाही, वाढत नाही, कमी होत नाही, नाश होत नाही, बाहेर आणि आत सर्वत्र आहे, पण त्यापासूनही स्वतंत्र आहे.

निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम् अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम्

जो सर्व अतिरेकांपासून मुक्त आहे, नेहमीच सर्व जगांपेक्षा वेगळा, ज्याचं कोणतंही चिन्ह नाही, ज्याचं वर्णन करता येत नाही, जो वाणी आणि मनाच्या पलीकडे आहे.

प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम् सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम्

जो एकच तेजाचा स्वरूप आहे, शांत, प्रसन्न, नेहमी प्रकाशमान, सर्व शुभतेचं निवासस्थान आणि अशा शक्तीने युक्त आहे.

ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः

विरूपाक्ष या देवाचं ज्ञान झाल्यावर, ब्रह्मा आणि नारायण यांनी भीतीने, डोक्यावर हात जोडून, त्याला वंदन करत हे शब्द उच्चारले.

अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति

देवा, मी अज्ञानी असो वा ज्ञानी, तूच मला सुरुवातीला निर्माण केलंस; अशा गोंधळात मी पडलो, तर यात दोष कुणाचा?

आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा

प्रभो, तू समोर असताना माझं अज्ञान असू दे; तुझ्या उपस्थितीत कोण निर्भयपणे आपलं किंवा दुसऱ्याचं कर्तव्य बोलू शकेल?

आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः

देवांच्या देवांनो, आमच्यातला हा वादही शुभच आहे, कारण तुझ्या पायांना वंदन केल्यानेच फळ मिळतं, हे नाथा.

स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः

देवा, तुझं महत्त्व सांगायला माझ्या शब्दांना ताकद नाही; तुझ्यासमोर भक्तांनी गप्प राहणं हे काही चूक नाही.

किमत्र संघटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम् अजानन्नपि यत्किंचित्प्रलप्य त्वां नतो ऽस्म्यहम्

इथे काय करावं हेच कळत नाही; या क्षणी, जे सुचेल ते मी बोलतो आणि तुला नमस्कार करतो.

कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया मोहितो ऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः

तूच मला कारणत्व दिलंस, पण तुझ्या मायेमुळे मी ते विसरलो; मोहात आणि अहंकारात पडलो, आणि पुन्हा तुझ्याचकडून शिकतोय.

विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोस्मि भृशमीश्वर यतो ऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः

अधिक बोलून काय उपयोग? मी फार घाबरलोय, कारण मी तुला समजून घेण्याचा प्रयत्न केला, जो कधीच समजू शकत नाही.

त्वामुशंति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम् अतो व्यतिक्रमं मे ऽद्य क्षंतुमर्हसि शंकर

म्हणूनच, महादेव, भीतीने ग्रस्त असलेल्या लोकांच्या दुःखाचा नाश करणारा म्हणून तुझं स्तवन करतात; म्हणून आज माझ्या चुकांना तू क्षमा कर, शंकरा.

इति विज्ञापितस्ताभ्याम् ईश्वराभ्यां महेश्वरः प्रीतो ऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत

त्या दोन देवांनी विनंती केल्यावर महादेव प्रसन्न होऊन, हसत हसत त्यांना कृपापूर्वक बोलले.

वत्सवत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ युवां प्रभुत्वे ऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम्

ब्रह्मदेवा, विष्णू, माझ्या मायेमुळे तुम्ही दोघेही भ्रमित झालात आणि आपल्या सामर्थ्यावर गर्व करून एकमेकांशी वाद घालत होता.

विवादं युद्धपर्यंतं कृत्वा नोपरतौ किल ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः

तुमचा वाद इतका वाढला की युद्धापर्यंत गेला, आणि तुम्ही थांबलाच नाहीत. त्यामुळे, जगाच्या कारणीभूत असूनही, सृष्टीची प्रक्रिया थांबली.

अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु

अज्ञान आणि गर्वामुळे तुमच्यात मतभेद निर्माण झाले. ते दूर करण्यासाठी मीच तुमच्यात गर्व आणि मोह निर्माण केला.

एवं निवारितावद्यलिंगाविर्भावलीलया तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः

लिंगाच्या अद्भुत प्रकटतेमुळे तुम्ही दोघेही थांबलात. त्यामुळे आता सर्व वाद आणि लाज सोडून द्या.

यथास्वं कर्म कुर्यातां भवंतौ वीतमत्सरौ पुरा ममाज्ञया सार्धं समस्तज्ञानसंहिताः

आता तुम्ही दोघेही मत्सर सोडून, पूर्वीप्रमाणे माझ्या आज्ञेने आणि सर्व ज्ञानसंग्रहासह आपापली कर्तव्ये पार पाडा.