शिवपुराणम्

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

माझ्या अर्थानुसार, हे तामसिक असं म्हणतात, हे शिवा. अथर्ववेदाने 'तुरीय' आणि त्याहूनही पुढील अवस्था सांगितली आहे.

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

हे मी सांगितलं आहे, म्हणून मला मार्गापलीकडचा म्हणतात. पण जो मार्ग तीन प्रकारचा आहे, तो शिवविद्या आणि आत्मा असं ओळखला जातो.

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

ती तीन गुणांची अवस्था, जी तीन वेदांनी साध्य होते, ती पद शोधणाऱ्याने शुद्ध करावी लागते. मार्गापलीकडची, तुरीय अवस्था म्हणजेच मुक्ती, हेच परमपद आहे.

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

ती पुढची अवस्था गुणरहित असल्यामुळे या मार्गाची शुद्धी करणारी आहे. दोन गोष्टींची मोजणी करणारा आणि सर्व नादांचा शेवट, तो माझ्या स्वरूपाचा आहे.

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

माझ्या अर्थाच्या स्वातंत्र्यामुळे परमेश्वर सर्वांत श्रेष्ठ आहे. जे काही अस्तित्वात आहे, ते सर्व गुणांच्या प्रधानतेमुळे आहे.

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

संपूर्ण आणि वेगवेगळं, दोन्ही 'ॐ' या अक्षराचा अर्थ म्हणून सांगितलं जातं. म्हणून हे एकच अक्षर, जे कधीही नाश पावत नाही, तेच ब्रह्म आहे आणि सर्व अर्थ सांगणारं आहे.

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

त्या 'ॐ'मुळे शिवाने सर्व जग प्रथम निर्माण केलं. कारण शिव म्हणजेच 'ॐ' आणि 'ॐ' हाच शिव म्हणून ओळखला जातो.

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

वाच्य आणि वाचक यात पूर्णपणे वेगळेपणा नाही, कारण रुद्र विचारापलीकडे आहे आणि वाणी व मन त्याचं साधन आहेत.

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

ते न मिळवता, लोक मागे वळतात; पण वाच्य एकाच अक्षराने सांगितला जातो. 'अ' या एकाक्षरापासून आत्म्याला ब्रह्म असं नाव मिळतं.

एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः

'उ' या एकाक्षरापासून विष्णू दोन रूपांनी सांगितला जातो; 'म' या एकाक्षरापासून शिव, म्हणजेच रुद्र, असं म्हटलं आहे.

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

महेशाच्या उजव्या बाजूने ब्रह्मा उत्पन्न झाला, ज्याला आत्मा म्हणतात; डाव्या बाजूने विष्णू उत्पन्न झाला, म्हणून त्याला विद्या असं नाव आहे.

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

हृदयातून नीलरुद्र उत्पन्न झाला, ज्याला शिव असं म्हणतात. तोच सृष्टीची सुरुवात ब्रह्मा म्हणून करतो, स्थिती विष्णू म्हणून करतो आणि मोह निर्माण करतो.

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः

संहाराचाही कर्ता रुद्रच आहे आणि या दोघांचा तो नेहमी नियामक आहे.

तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम्

म्हणून हे तिघे जगाच्या कारणं म्हणून सांगितले आहेत, आणि शिव हाच तीन्ही कारणांचा मूळ, सर्वोच्च कारण आहे.

अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम्

हा अर्थ न समजून, रजोगुणामुळे द्वेष आणि वैर याने बांधले गेलेल्यांसाठी, तुमच्या दोघांच्या मधे जागृतीसाठी लिंगाचं चिन्ह स्थापलं गेलं.

एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः

अथर्वणांनी जसं इथे सांगितलं, तसं ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि असंख्य शाखांमध्ये मला या नावाने ओळखतात.

वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते

वेदांमध्ये स्वतःच्या मुखाने स्पष्टपणे सांगितलं असलं तरी, जणू काही स्वप्नात अनुभवल्यासारखं, त्यांना ते पूर्णपणे समजत नाही.

तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम्

त्यांच्या जागृतीसाठी आणि अज्ञान दूर व्हावं म्हणून, वेदांत जसं सांगितलं तसं सर्व काही लिंगात लपवून ठेवलं आहे.

तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः

लिंगात सर्व काही लपलेलं पाहून, त्याच्या कृपेने त्या दोन्ही देवांची मनं शांत झाली आणि त्यांना खरी जाणीव झाली.

उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम् ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम्

सृष्टीची उत्पत्ती, विलय, सहा मार्गांचं खरं स्वरूप आणि त्यानंतरचं सर्वोच्च स्थान, ते स्थानधारी पुरुष असं सर्व त्यांना कळलं.

निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम् पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम्

सर्वात श्रेष्ठ, अविभाज्य, शिव, ईश्वर, या जगाचा शाश्वत स्वामी जो जीव आणि बंधनांनी बनलेला आहे.

अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम् वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम्

जो कशाचाही भयं नाही, वाढत नाही, कमी होत नाही, नाश होत नाही, बाहेर आणि आत सर्वत्र आहे, पण त्यापासूनही स्वतंत्र आहे.

निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम् अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम्

जो सर्व अतिरेकांपासून मुक्त आहे, नेहमीच सर्व जगांपेक्षा वेगळा, ज्याचं कोणतंही चिन्ह नाही, ज्याचं वर्णन करता येत नाही, जो वाणी आणि मनाच्या पलीकडे आहे.

प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम् सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम्

जो एकच तेजाचा स्वरूप आहे, शांत, प्रसन्न, नेहमी प्रकाशमान, सर्व शुभतेचं निवासस्थान आणि अशा शक्तीने युक्त आहे.

ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः

विरूपाक्ष या देवाचं ज्ञान झाल्यावर, ब्रह्मा आणि नारायण यांनी भीतीने, डोक्यावर हात जोडून, त्याला वंदन करत हे शब्द उच्चारले.

अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति

देवा, मी अज्ञानी असो वा ज्ञानी, तूच मला सुरुवातीला निर्माण केलंस; अशा गोंधळात मी पडलो, तर यात दोष कुणाचा?

आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा

प्रभो, तू समोर असताना माझं अज्ञान असू दे; तुझ्या उपस्थितीत कोण निर्भयपणे आपलं किंवा दुसऱ्याचं कर्तव्य बोलू शकेल?

आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः

देवांच्या देवांनो, आमच्यातला हा वादही शुभच आहे, कारण तुझ्या पायांना वंदन केल्यानेच फळ मिळतं, हे नाथा.

स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः

देवा, तुझं महत्त्व सांगायला माझ्या शब्दांना ताकद नाही; तुझ्यासमोर भक्तांनी गप्प राहणं हे काही चूक नाही.