शिवपुराणम्

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

त्यापेक्षाही पुढे, बिंदूच्या अर्ध्या भागापासून आणि त्याच्या पलीकडे, निशांचे अधिपती आणि नाद या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या त्या पलीकडेही आहे.

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

त्याच्या पलीकडे, सुषुम्ना मार्गाच्या अधिपतीपासून, ब्रह्मरंध्राच्या स्वामीपासून, आणि त्याच्या पलीकडे, सर्वोच्च शक्तीपासून, आणि त्याहूनही पुढे शिवतत्त्व आहे.

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

सर्व कारणांचे मूळ, प्रत्यक्ष शिवच आहे, जो स्वतः कोणत्याही कारणाशिवाय आहे, सर्व कारणांचा आधार, ध्यान करणाऱ्यांसाठी ध्यानाचा विषय, आणि अविनाशी आहे.

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

तो सर्वोच्च आकाशाच्या मध्यभागी, परमात्म्याच्या वर स्थित आहे, सर्व ऐश्वर्यांनी संपन्न, सर्वांचा स्वामी आणि कोणाच्याही अधीन नसलेला आहे.

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

ऐश्वर्य, माया, अशुद्धता, मानव आणि इतर, नीच आणि श्रेष्ठ, आणि अत्यंत शुद्ध मार्ग या सर्वांपासूनही तो वेगळा आहे.

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

त्याच्या पलीकडे, शुद्ध विद्या आणि उन्मना यांच्या पलीकडे, सर्वोच्च आणि सर्वोच्च ऐश्वर्य, उन्मना आणि अनादि आहे.

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

जे अपार, कोणत्याही दुसऱ्यावर अवलंबून नाही, जास्तीपासून मुक्त आणि स्थिर आहे—अशा दहा अर्थांनी ही अथर्वण श्रुती सांगितली आहे.

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

अथर्ववेद सर्वात मोठा असल्यामुळे त्याने हे विश्व व्यापले आहे. ऋग्वेदाने पुन्हा हे जागृतीचं रूप आहे असं सांगितलं आहे, जे मी सांगितलं.

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

ज्यामुळे मी आत्म्याचं खरं स्वरूप नेहमी उघड करतो, असं यजुर्वेद सांगतो. त्याचप्रमाणे, स्वप्नावस्था मी सांगितली आहे.

भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

जी विद्या अनुभवायची असते, ती माझ्यात जाणीव रूपानं बदलते; सामवेदाने तिला सुषुप्ती अवस्था म्हटलं आहे. असं सर्व मी सांगितलं.

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

माझ्या अर्थानुसार, हे तामसिक असं म्हणतात, हे शिवा. अथर्ववेदाने 'तुरीय' आणि त्याहूनही पुढील अवस्था सांगितली आहे.

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

हे मी सांगितलं आहे, म्हणून मला मार्गापलीकडचा म्हणतात. पण जो मार्ग तीन प्रकारचा आहे, तो शिवविद्या आणि आत्मा असं ओळखला जातो.

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

ती तीन गुणांची अवस्था, जी तीन वेदांनी साध्य होते, ती पद शोधणाऱ्याने शुद्ध करावी लागते. मार्गापलीकडची, तुरीय अवस्था म्हणजेच मुक्ती, हेच परमपद आहे.

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

ती पुढची अवस्था गुणरहित असल्यामुळे या मार्गाची शुद्धी करणारी आहे. दोन गोष्टींची मोजणी करणारा आणि सर्व नादांचा शेवट, तो माझ्या स्वरूपाचा आहे.

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

माझ्या अर्थाच्या स्वातंत्र्यामुळे परमेश्वर सर्वांत श्रेष्ठ आहे. जे काही अस्तित्वात आहे, ते सर्व गुणांच्या प्रधानतेमुळे आहे.

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

संपूर्ण आणि वेगवेगळं, दोन्ही 'ॐ' या अक्षराचा अर्थ म्हणून सांगितलं जातं. म्हणून हे एकच अक्षर, जे कधीही नाश पावत नाही, तेच ब्रह्म आहे आणि सर्व अर्थ सांगणारं आहे.

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

त्या 'ॐ'मुळे शिवाने सर्व जग प्रथम निर्माण केलं. कारण शिव म्हणजेच 'ॐ' आणि 'ॐ' हाच शिव म्हणून ओळखला जातो.

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

वाच्य आणि वाचक यात पूर्णपणे वेगळेपणा नाही, कारण रुद्र विचारापलीकडे आहे आणि वाणी व मन त्याचं साधन आहेत.

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

ते न मिळवता, लोक मागे वळतात; पण वाच्य एकाच अक्षराने सांगितला जातो. 'अ' या एकाक्षरापासून आत्म्याला ब्रह्म असं नाव मिळतं.

एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः

'उ' या एकाक्षरापासून विष्णू दोन रूपांनी सांगितला जातो; 'म' या एकाक्षरापासून शिव, म्हणजेच रुद्र, असं म्हटलं आहे.

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

महेशाच्या उजव्या बाजूने ब्रह्मा उत्पन्न झाला, ज्याला आत्मा म्हणतात; डाव्या बाजूने विष्णू उत्पन्न झाला, म्हणून त्याला विद्या असं नाव आहे.

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

हृदयातून नीलरुद्र उत्पन्न झाला, ज्याला शिव असं म्हणतात. तोच सृष्टीची सुरुवात ब्रह्मा म्हणून करतो, स्थिती विष्णू म्हणून करतो आणि मोह निर्माण करतो.

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः

संहाराचाही कर्ता रुद्रच आहे आणि या दोघांचा तो नेहमी नियामक आहे.

तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम्

म्हणून हे तिघे जगाच्या कारणं म्हणून सांगितले आहेत, आणि शिव हाच तीन्ही कारणांचा मूळ, सर्वोच्च कारण आहे.

अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम्

हा अर्थ न समजून, रजोगुणामुळे द्वेष आणि वैर याने बांधले गेलेल्यांसाठी, तुमच्या दोघांच्या मधे जागृतीसाठी लिंगाचं चिन्ह स्थापलं गेलं.

एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः

अथर्वणांनी जसं इथे सांगितलं, तसं ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि असंख्य शाखांमध्ये मला या नावाने ओळखतात.

वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते

वेदांमध्ये स्वतःच्या मुखाने स्पष्टपणे सांगितलं असलं तरी, जणू काही स्वप्नात अनुभवल्यासारखं, त्यांना ते पूर्णपणे समजत नाही.

तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम्

त्यांच्या जागृतीसाठी आणि अज्ञान दूर व्हावं म्हणून, वेदांत जसं सांगितलं तसं सर्व काही लिंगात लपवून ठेवलं आहे.

तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः

लिंगात सर्व काही लपलेलं पाहून, त्याच्या कृपेने त्या दोन्ही देवांची मनं शांत झाली आणि त्यांना खरी जाणीव झाली.