शिवपुराणम्

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

त्याचप्रमाणे पुरुष आणि ऐश्वर्य यांचा तत्त्व, सामवेदाने हे सर्व जग व्यापले आहे. मग अथर्ववेद सांगतो की आत्मा हा गुणांपासून अगदी स्वतंत्र आहे.

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

यानंतर महेश्वर आणि साक्षात् सदाशिव हे सर्व मूर्तींमध्ये आणि कृतींमध्ये असतात, जरी परमात्मा शिव स्वतः सर्व क्रियांपासून परे आहे.

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

ज्याच्या कृपेने सर्व जीवांना अनुग्रह मिळतो, ज्यामुळे सगळे प्राणी मुक्त होतात, त्या ठिकाणी शब्द आणि मनही पोहोचू शकत नाहीत.

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

त्या पुढे, उन्मना लोक आहे, जो सोमलोकाच्या आणि सामान्य जगाच्या पलीकडे आहे, जिथे सोम आणि होम यांसह ईश्वर नेहमी वास करतो.

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

त्या उन्मना लोकाच्या वर जो पोहोचतो तो पुन्हा परत येत नाही; तिथे शांती आणि शांतीच्या पलीकडील स्थिती, आणि सर्वत्र व्यापणारी शक्ती, या कलांमध्येही आहे.

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

तो पुरुष, तो ईशान, पाच ब्रह्मांमध्ये ब्रह्मा, आणि लिंगाच्या शिरोभागात, नादाच्या श्रेष्ठ भागातही आहे.

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

जिथे केवळ निष्कल शिवाचे आवाहन व पूजन होते, तिथेही बिंदू, नाद, शक्ती आणि त्याच्या पलीकडे ते अस्तित्व आहे.

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

त्या तत्त्वाच्या पलीकडे जे आहे तेच खरे सर्वोच्च तत्त्व आहे, जे तत्त्वही नाही, ते तीन कारणांच्या पलीकडे असून मायेला हालवणारे मूळ आहे.

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

अनंत शुद्ध विद्या, महेश्वर, सर्व विद्येचे अधिपती आणि सदाशिव यांच्या पलीकडेही जे आहे तेच खरे सर्वोच्च आहे.

सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्

सर्व मंत्रशरीरांच्या देवापासून, जो तीन शक्तींनी युक्त आहे, पाच तोंड आणि दहा हात असलेला, साकार आणि निराकार अशा दोन्ही रूपात आहे.

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

त्यापेक्षाही पुढे, बिंदूच्या अर्ध्या भागापासून आणि त्याच्या पलीकडे, निशांचे अधिपती आणि नाद या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या त्या पलीकडेही आहे.

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

त्याच्या पलीकडे, सुषुम्ना मार्गाच्या अधिपतीपासून, ब्रह्मरंध्राच्या स्वामीपासून, आणि त्याच्या पलीकडे, सर्वोच्च शक्तीपासून, आणि त्याहूनही पुढे शिवतत्त्व आहे.

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

सर्व कारणांचे मूळ, प्रत्यक्ष शिवच आहे, जो स्वतः कोणत्याही कारणाशिवाय आहे, सर्व कारणांचा आधार, ध्यान करणाऱ्यांसाठी ध्यानाचा विषय, आणि अविनाशी आहे.

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

तो सर्वोच्च आकाशाच्या मध्यभागी, परमात्म्याच्या वर स्थित आहे, सर्व ऐश्वर्यांनी संपन्न, सर्वांचा स्वामी आणि कोणाच्याही अधीन नसलेला आहे.

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

ऐश्वर्य, माया, अशुद्धता, मानव आणि इतर, नीच आणि श्रेष्ठ, आणि अत्यंत शुद्ध मार्ग या सर्वांपासूनही तो वेगळा आहे.

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

त्याच्या पलीकडे, शुद्ध विद्या आणि उन्मना यांच्या पलीकडे, सर्वोच्च आणि सर्वोच्च ऐश्वर्य, उन्मना आणि अनादि आहे.

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

जे अपार, कोणत्याही दुसऱ्यावर अवलंबून नाही, जास्तीपासून मुक्त आणि स्थिर आहे—अशा दहा अर्थांनी ही अथर्वण श्रुती सांगितली आहे.

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

अथर्ववेद सर्वात मोठा असल्यामुळे त्याने हे विश्व व्यापले आहे. ऋग्वेदाने पुन्हा हे जागृतीचं रूप आहे असं सांगितलं आहे, जे मी सांगितलं.

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

ज्यामुळे मी आत्म्याचं खरं स्वरूप नेहमी उघड करतो, असं यजुर्वेद सांगतो. त्याचप्रमाणे, स्वप्नावस्था मी सांगितली आहे.

भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

जी विद्या अनुभवायची असते, ती माझ्यात जाणीव रूपानं बदलते; सामवेदाने तिला सुषुप्ती अवस्था म्हटलं आहे. असं सर्व मी सांगितलं.

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

माझ्या अर्थानुसार, हे तामसिक असं म्हणतात, हे शिवा. अथर्ववेदाने 'तुरीय' आणि त्याहूनही पुढील अवस्था सांगितली आहे.

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

हे मी सांगितलं आहे, म्हणून मला मार्गापलीकडचा म्हणतात. पण जो मार्ग तीन प्रकारचा आहे, तो शिवविद्या आणि आत्मा असं ओळखला जातो.

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

ती तीन गुणांची अवस्था, जी तीन वेदांनी साध्य होते, ती पद शोधणाऱ्याने शुद्ध करावी लागते. मार्गापलीकडची, तुरीय अवस्था म्हणजेच मुक्ती, हेच परमपद आहे.

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

ती पुढची अवस्था गुणरहित असल्यामुळे या मार्गाची शुद्धी करणारी आहे. दोन गोष्टींची मोजणी करणारा आणि सर्व नादांचा शेवट, तो माझ्या स्वरूपाचा आहे.

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

माझ्या अर्थाच्या स्वातंत्र्यामुळे परमेश्वर सर्वांत श्रेष्ठ आहे. जे काही अस्तित्वात आहे, ते सर्व गुणांच्या प्रधानतेमुळे आहे.

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

संपूर्ण आणि वेगवेगळं, दोन्ही 'ॐ' या अक्षराचा अर्थ म्हणून सांगितलं जातं. म्हणून हे एकच अक्षर, जे कधीही नाश पावत नाही, तेच ब्रह्म आहे आणि सर्व अर्थ सांगणारं आहे.

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

त्या 'ॐ'मुळे शिवाने सर्व जग प्रथम निर्माण केलं. कारण शिव म्हणजेच 'ॐ' आणि 'ॐ' हाच शिव म्हणून ओळखला जातो.

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

वाच्य आणि वाचक यात पूर्णपणे वेगळेपणा नाही, कारण रुद्र विचारापलीकडे आहे आणि वाणी व मन त्याचं साधन आहेत.

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

ते न मिळवता, लोक मागे वळतात; पण वाच्य एकाच अक्षराने सांगितला जातो. 'अ' या एकाक्षरापासून आत्म्याला ब्रह्म असं नाव मिळतं.