शिवपुराणम्

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

तेथे 'अ' ऋग्वेद झाला, अक्षय 'उ' यजुर्वेद झाला, 'म' सामवेद झाला आणि नाद अथर्ववेद झाला.

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

ऋग्वेदाने आपल्या अर्थाचा सारांश करून, ब्रह्मा या पहिल्या रूपात, क्रियांमध्ये आणि रजोगुणात अर्थ स्थापन केला.

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

सृष्टी सर्व लोकांत, पृथ्वी तत्त्वांत, अविनाशी आत्मा, कला मार्गावर निवृत्ती आणि लगेच पाच ब्रह्मांमध्ये.

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

लिंगाच्या खालच्या भागात, बीज नावाच्या तीन कारणांत, आणि अणिमा वगैरे पासून चौर्यसष्ट सामर्थ्यांमध्ये.

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

अशा या दहा अर्थांनी, ऋग्वेदाने विश्व व्यापले; मग यजुर्वेदाने आपले दहा अर्थ स्थापन केले.

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

गुणांमध्ये सत्त्व, रूपांत आणि क्रियांमध्ये विष्णू प्रथम, लोकांत स्थिती, आकाश, आणि तत्त्वांमध्ये विद्या.

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

कलामार्गात प्रतिष्ठा, पाच ब्रह्मांमध्ये डावे, लिंगाच्या भागात मधला, आणि तीन कारणांत योनिरूप.

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

नैसर्गिक ऐश्वर्य जसे आहे तसे; म्हणून विश्व यजुर्वेदमय आहे. मग सामवेदाने आपले दहा अर्थ स्थापन केले.

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

तमोगुणांमध्ये, रूपांत आणि क्रियांमध्ये प्रथम रुद्र, तिन्ही लोकांत संहार, आणि तत्त्वांत श्रेष्ठ शिव.

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

विद्या आणि कला यांच्या रूपात, तसेच पाच ब्रह्मांमध्ये, लिंगाच्या पिंडीच्या वरच्या भागात, बीज हे तीन कारणांमध्ये वास करते.

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

त्याचप्रमाणे पुरुष आणि ऐश्वर्य यांचा तत्त्व, सामवेदाने हे सर्व जग व्यापले आहे. मग अथर्ववेद सांगतो की आत्मा हा गुणांपासून अगदी स्वतंत्र आहे.

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

यानंतर महेश्वर आणि साक्षात् सदाशिव हे सर्व मूर्तींमध्ये आणि कृतींमध्ये असतात, जरी परमात्मा शिव स्वतः सर्व क्रियांपासून परे आहे.

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

ज्याच्या कृपेने सर्व जीवांना अनुग्रह मिळतो, ज्यामुळे सगळे प्राणी मुक्त होतात, त्या ठिकाणी शब्द आणि मनही पोहोचू शकत नाहीत.

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

त्या पुढे, उन्मना लोक आहे, जो सोमलोकाच्या आणि सामान्य जगाच्या पलीकडे आहे, जिथे सोम आणि होम यांसह ईश्वर नेहमी वास करतो.

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

त्या उन्मना लोकाच्या वर जो पोहोचतो तो पुन्हा परत येत नाही; तिथे शांती आणि शांतीच्या पलीकडील स्थिती, आणि सर्वत्र व्यापणारी शक्ती, या कलांमध्येही आहे.

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

तो पुरुष, तो ईशान, पाच ब्रह्मांमध्ये ब्रह्मा, आणि लिंगाच्या शिरोभागात, नादाच्या श्रेष्ठ भागातही आहे.

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

जिथे केवळ निष्कल शिवाचे आवाहन व पूजन होते, तिथेही बिंदू, नाद, शक्ती आणि त्याच्या पलीकडे ते अस्तित्व आहे.

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

त्या तत्त्वाच्या पलीकडे जे आहे तेच खरे सर्वोच्च तत्त्व आहे, जे तत्त्वही नाही, ते तीन कारणांच्या पलीकडे असून मायेला हालवणारे मूळ आहे.

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

अनंत शुद्ध विद्या, महेश्वर, सर्व विद्येचे अधिपती आणि सदाशिव यांच्या पलीकडेही जे आहे तेच खरे सर्वोच्च आहे.

सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्

सर्व मंत्रशरीरांच्या देवापासून, जो तीन शक्तींनी युक्त आहे, पाच तोंड आणि दहा हात असलेला, साकार आणि निराकार अशा दोन्ही रूपात आहे.

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

त्यापेक्षाही पुढे, बिंदूच्या अर्ध्या भागापासून आणि त्याच्या पलीकडे, निशांचे अधिपती आणि नाद या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या त्या पलीकडेही आहे.

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

त्याच्या पलीकडे, सुषुम्ना मार्गाच्या अधिपतीपासून, ब्रह्मरंध्राच्या स्वामीपासून, आणि त्याच्या पलीकडे, सर्वोच्च शक्तीपासून, आणि त्याहूनही पुढे शिवतत्त्व आहे.

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

सर्व कारणांचे मूळ, प्रत्यक्ष शिवच आहे, जो स्वतः कोणत्याही कारणाशिवाय आहे, सर्व कारणांचा आधार, ध्यान करणाऱ्यांसाठी ध्यानाचा विषय, आणि अविनाशी आहे.

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

तो सर्वोच्च आकाशाच्या मध्यभागी, परमात्म्याच्या वर स्थित आहे, सर्व ऐश्वर्यांनी संपन्न, सर्वांचा स्वामी आणि कोणाच्याही अधीन नसलेला आहे.

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

ऐश्वर्य, माया, अशुद्धता, मानव आणि इतर, नीच आणि श्रेष्ठ, आणि अत्यंत शुद्ध मार्ग या सर्वांपासूनही तो वेगळा आहे.

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

त्याच्या पलीकडे, शुद्ध विद्या आणि उन्मना यांच्या पलीकडे, सर्वोच्च आणि सर्वोच्च ऐश्वर्य, उन्मना आणि अनादि आहे.

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

जे अपार, कोणत्याही दुसऱ्यावर अवलंबून नाही, जास्तीपासून मुक्त आणि स्थिर आहे—अशा दहा अर्थांनी ही अथर्वण श्रुती सांगितली आहे.

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

अथर्ववेद सर्वात मोठा असल्यामुळे त्याने हे विश्व व्यापले आहे. ऋग्वेदाने पुन्हा हे जागृतीचं रूप आहे असं सांगितलं आहे, जे मी सांगितलं.

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

ज्यामुळे मी आत्म्याचं खरं स्वरूप नेहमी उघड करतो, असं यजुर्वेद सांगतो. त्याचप्रमाणे, स्वप्नावस्था मी सांगितली आहे.