शिवपुराणम्

तावत्कालं गतश्चोर्ध्वं तस्यांतं ज्ञातुमिच्छया श्रांतोत्यंतमदृष्ट्वांतं पापताधः पितामहः

तितकाच काळ ब्रह्मा वर जाऊन त्या लिंगाचा अंत शोधू लागला; पण तो थकून गेला, त्याला त्याचा शेवट दिसला नाही आणि त्यामुळे तो भ्रमित झाला.

तथैव भगवान् विष्णुः श्रांतः संविग्नलोचनः क्लेशेन महता तूर्णमधस्तादुत्थितो ऽभवत्

त्याचप्रमाणे, भगवंत विष्णू थकलेले आणि अस्वस्थ डोळ्यांनी, मोठ्या कष्टाने खालीवरून पटकन वर आले.

समागतावथान्योन्यं विस्मयस्मेरवीक्षणौ मायया मोहितौ शंभोः कृत्याकृत्यं न जग्मतुः

तेव्हा दोघे एकमेकांना भेटले, त्यांच्या नजरेत आश्चर्य आणि हलकी हसू होती; शंभूच्या मायेमुळे ते दोघेही गोंधळले आणि काय करावे, काय करू नये हे त्यांना कळले नाही.

पृष्ठतः पार्श्वतस्तस्य चाग्रतश्च स्थितावुभौ प्रणिपत्य किमात्मेदमित्यचिंतयतां तदा

मग दोघे मागे, बाजूला आणि समोर उभे राहून, नमस्कार करून, 'हे आत्मा काय आहे?' असे मनात विचार करू लागले.

अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

तेव्हा तिथे एकाक्षरी 'ॐ' असा शब्दयुक्त ब्रह्म प्रकट झाले, जे स्वतः ब्रह्माचे चिन्ह होते.

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

त्या वेळी, ब्रह्मा आणि विष्णू दोघांनाही ते कळले नाही, कारण त्यांच्या मनावर रज आणि तम या गुणांनी पडदा पडला होता.

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

मग ते एक अक्षर चार भागांत विभागले गेले: 'अ', 'उ', 'म' आणि या तिघांपलीकडे अर्धा मात्रेचा भाग.

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

तेथे 'अ' हा ज्वलंत लिंगाच्या उजव्या बाजूला, 'उ' डाव्या बाजूला आणि 'म' मधोमध ठेवला गेला.

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

अर्धा मात्रेचा नाद लिंगाच्या शिखरावर ऐकू येतो; अशा प्रकारे विभागले तरी तो सर्वोच्च प्रणव तिथेच राहतो.

विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

प्रकट होण्यासाठी, त्या दोघांना काहीच समजले नाही; त्या वेळी, वेदस्वरूप अव्यक्त प्रणवाने रूप बदलले.

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

तेथे 'अ' ऋग्वेद झाला, अक्षय 'उ' यजुर्वेद झाला, 'म' सामवेद झाला आणि नाद अथर्ववेद झाला.

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

ऋग्वेदाने आपल्या अर्थाचा सारांश करून, ब्रह्मा या पहिल्या रूपात, क्रियांमध्ये आणि रजोगुणात अर्थ स्थापन केला.

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

सृष्टी सर्व लोकांत, पृथ्वी तत्त्वांत, अविनाशी आत्मा, कला मार्गावर निवृत्ती आणि लगेच पाच ब्रह्मांमध्ये.

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

लिंगाच्या खालच्या भागात, बीज नावाच्या तीन कारणांत, आणि अणिमा वगैरे पासून चौर्यसष्ट सामर्थ्यांमध्ये.

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

अशा या दहा अर्थांनी, ऋग्वेदाने विश्व व्यापले; मग यजुर्वेदाने आपले दहा अर्थ स्थापन केले.

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

गुणांमध्ये सत्त्व, रूपांत आणि क्रियांमध्ये विष्णू प्रथम, लोकांत स्थिती, आकाश, आणि तत्त्वांमध्ये विद्या.

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

कलामार्गात प्रतिष्ठा, पाच ब्रह्मांमध्ये डावे, लिंगाच्या भागात मधला, आणि तीन कारणांत योनिरूप.

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

नैसर्गिक ऐश्वर्य जसे आहे तसे; म्हणून विश्व यजुर्वेदमय आहे. मग सामवेदाने आपले दहा अर्थ स्थापन केले.

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

तमोगुणांमध्ये, रूपांत आणि क्रियांमध्ये प्रथम रुद्र, तिन्ही लोकांत संहार, आणि तत्त्वांत श्रेष्ठ शिव.

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

विद्या आणि कला यांच्या रूपात, तसेच पाच ब्रह्मांमध्ये, लिंगाच्या पिंडीच्या वरच्या भागात, बीज हे तीन कारणांमध्ये वास करते.

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

त्याचप्रमाणे पुरुष आणि ऐश्वर्य यांचा तत्त्व, सामवेदाने हे सर्व जग व्यापले आहे. मग अथर्ववेद सांगतो की आत्मा हा गुणांपासून अगदी स्वतंत्र आहे.

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

यानंतर महेश्वर आणि साक्षात् सदाशिव हे सर्व मूर्तींमध्ये आणि कृतींमध्ये असतात, जरी परमात्मा शिव स्वतः सर्व क्रियांपासून परे आहे.

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

ज्याच्या कृपेने सर्व जीवांना अनुग्रह मिळतो, ज्यामुळे सगळे प्राणी मुक्त होतात, त्या ठिकाणी शब्द आणि मनही पोहोचू शकत नाहीत.

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

त्या पुढे, उन्मना लोक आहे, जो सोमलोकाच्या आणि सामान्य जगाच्या पलीकडे आहे, जिथे सोम आणि होम यांसह ईश्वर नेहमी वास करतो.

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

त्या उन्मना लोकाच्या वर जो पोहोचतो तो पुन्हा परत येत नाही; तिथे शांती आणि शांतीच्या पलीकडील स्थिती, आणि सर्वत्र व्यापणारी शक्ती, या कलांमध्येही आहे.

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

तो पुरुष, तो ईशान, पाच ब्रह्मांमध्ये ब्रह्मा, आणि लिंगाच्या शिरोभागात, नादाच्या श्रेष्ठ भागातही आहे.

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

जिथे केवळ निष्कल शिवाचे आवाहन व पूजन होते, तिथेही बिंदू, नाद, शक्ती आणि त्याच्या पलीकडे ते अस्तित्व आहे.

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

त्या तत्त्वाच्या पलीकडे जे आहे तेच खरे सर्वोच्च तत्त्व आहे, जे तत्त्वही नाही, ते तीन कारणांच्या पलीकडे असून मायेला हालवणारे मूळ आहे.

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

अनंत शुद्ध विद्या, महेश्वर, सर्व विद्येचे अधिपती आणि सदाशिव यांच्या पलीकडेही जे आहे तेच खरे सर्वोच्च आहे.