शिवपुराणम्

शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम् कर्ता भर्ता च हर्ता च न मयास्ति समो विभुः

'ऐक, चतुर्मुखा, सत्य सांगतो—मीच सर्व देवांचा स्वामी, सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे. माझ्या बरोबरीचा कोणीही समर्थ नाही.'

एवमेव विवादोभूद्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् अभवच्च महायुद्धं भैरवं रोमहर्षणम्

अशा प्रकारे ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्यात वाद झाला आणि त्यांच्यात एक भयंकर, अंगावर काटा आणणारे महायुद्ध झाले.

मुष्टिभिर्न्निघ्नतोस्तीव्रं रजसा बद्धवैरयोः तयोर्दर्पापहाराय प्रबोधाय च देवयोः

दोघेही राग आणि वैराने भरून, एकमेकांना मुठीने जबरदस्त मारू लागले. त्या युद्धाने त्यांच्या गर्वाचा भंग व्हावा आणि त्यांना शहाणपण यावं म्हणून ते घडलं.

मध्ये समाविरभवल्लिंगमैश्वरमद्भुतम् ज्वालामालासहस्राढ्यमप्रमेयमनौपमम्

त्यांच्या मध्येच एक अद्भुत, दिव्य लिंग प्रकट झालं, ज्याभोवती हजारो ज्वाळांचा मुकुट होता, जे मोजता येणार नाही आणि कोणत्याही गोष्टीशी तुलना करता येणार नाही असं होतं.

क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम् तस्य ज्वालासहस्रेण ब्रह्मविष्णू विमोहितौ

ते लिंग वाढणं-घटणं यापासून मुक्त होतं, त्याला आरंभ, मध्य किंवा अंत नव्हता. त्या हजारो ज्वाळांमुळे ब्रह्मा आणि विष्णू दोघेही गोंधळून गेले.

विसृज्य युद्धं किं त्वेतदित्यचिंतयतां तदा न तयोस्तस्य याथात्म्यं प्रबुद्धमभवद्यदा

आपलं युद्ध सोडून, त्यांनी विचार केला, 'हे काय आहे?' पण त्यापैकी कुणालाही त्या स्वरूपाचं खरं स्वरूप समजलं नाही.

तदा समुद्यतौ स्यातां तस्याद्यंतं परीक्षितुम्

तेव्हा दोघांनी त्या लिंगाचा आरंभ आणि अंत शोधायचं ठरवलं.

तत्र हंसाकृतिर्ब्रह्मा विश्वतः पक्षसंयुतः मनोनिलजवो भूत्वा गतस्तूर्ध्वं प्रयत्नतः

तेव्हा ब्रह्मा हंसाच्या रूपात सर्व दिशांना पंख पसरून, मन आणि वाऱ्याच्या वेगाने, मोठ्या प्रयत्नाने वर जाऊ लागला.

नारायणोपि विश्वात्मा लीलाञ्जनचयोपमम् वाराहममितं रूपमस्थाय गतवानधः

नारायण, जो विश्वाचा आत्मा आहे, त्याने काळ्या काजळासारखा असंख्य मोठा वराहाचा रूप घेतलं आणि खाली जाऊ लागला.

एवं वर्षसहस्रं तु त्वरन् विष्णुरधोगतः नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः

अशा प्रकारे, विष्णू वराहरूपात हजारो वर्षे खाली जात राहिला, पण त्याला त्या लिंगाचं मूळ अगदी थोडंसुद्धा दिसलं नाही.

तावत्कालं गतश्चोर्ध्वं तस्यांतं ज्ञातुमिच्छया श्रांतोत्यंतमदृष्ट्वांतं पापताधः पितामहः

तितकाच काळ ब्रह्मा वर जाऊन त्या लिंगाचा अंत शोधू लागला; पण तो थकून गेला, त्याला त्याचा शेवट दिसला नाही आणि त्यामुळे तो भ्रमित झाला.

तथैव भगवान् विष्णुः श्रांतः संविग्नलोचनः क्लेशेन महता तूर्णमधस्तादुत्थितो ऽभवत्

त्याचप्रमाणे, भगवंत विष्णू थकलेले आणि अस्वस्थ डोळ्यांनी, मोठ्या कष्टाने खालीवरून पटकन वर आले.

समागतावथान्योन्यं विस्मयस्मेरवीक्षणौ मायया मोहितौ शंभोः कृत्याकृत्यं न जग्मतुः

तेव्हा दोघे एकमेकांना भेटले, त्यांच्या नजरेत आश्चर्य आणि हलकी हसू होती; शंभूच्या मायेमुळे ते दोघेही गोंधळले आणि काय करावे, काय करू नये हे त्यांना कळले नाही.

पृष्ठतः पार्श्वतस्तस्य चाग्रतश्च स्थितावुभौ प्रणिपत्य किमात्मेदमित्यचिंतयतां तदा

मग दोघे मागे, बाजूला आणि समोर उभे राहून, नमस्कार करून, 'हे आत्मा काय आहे?' असे मनात विचार करू लागले.

अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

तेव्हा तिथे एकाक्षरी 'ॐ' असा शब्दयुक्त ब्रह्म प्रकट झाले, जे स्वतः ब्रह्माचे चिन्ह होते.

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

त्या वेळी, ब्रह्मा आणि विष्णू दोघांनाही ते कळले नाही, कारण त्यांच्या मनावर रज आणि तम या गुणांनी पडदा पडला होता.

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

मग ते एक अक्षर चार भागांत विभागले गेले: 'अ', 'उ', 'म' आणि या तिघांपलीकडे अर्धा मात्रेचा भाग.

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

तेथे 'अ' हा ज्वलंत लिंगाच्या उजव्या बाजूला, 'उ' डाव्या बाजूला आणि 'म' मधोमध ठेवला गेला.

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

अर्धा मात्रेचा नाद लिंगाच्या शिखरावर ऐकू येतो; अशा प्रकारे विभागले तरी तो सर्वोच्च प्रणव तिथेच राहतो.

विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

प्रकट होण्यासाठी, त्या दोघांना काहीच समजले नाही; त्या वेळी, वेदस्वरूप अव्यक्त प्रणवाने रूप बदलले.

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

तेथे 'अ' ऋग्वेद झाला, अक्षय 'उ' यजुर्वेद झाला, 'म' सामवेद झाला आणि नाद अथर्ववेद झाला.

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

ऋग्वेदाने आपल्या अर्थाचा सारांश करून, ब्रह्मा या पहिल्या रूपात, क्रियांमध्ये आणि रजोगुणात अर्थ स्थापन केला.

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

सृष्टी सर्व लोकांत, पृथ्वी तत्त्वांत, अविनाशी आत्मा, कला मार्गावर निवृत्ती आणि लगेच पाच ब्रह्मांमध्ये.

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

लिंगाच्या खालच्या भागात, बीज नावाच्या तीन कारणांत, आणि अणिमा वगैरे पासून चौर्यसष्ट सामर्थ्यांमध्ये.

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

अशा या दहा अर्थांनी, ऋग्वेदाने विश्व व्यापले; मग यजुर्वेदाने आपले दहा अर्थ स्थापन केले.

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

गुणांमध्ये सत्त्व, रूपांत आणि क्रियांमध्ये विष्णू प्रथम, लोकांत स्थिती, आकाश, आणि तत्त्वांमध्ये विद्या.

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

कलामार्गात प्रतिष्ठा, पाच ब्रह्मांमध्ये डावे, लिंगाच्या भागात मधला, आणि तीन कारणांत योनिरूप.

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

नैसर्गिक ऐश्वर्य जसे आहे तसे; म्हणून विश्व यजुर्वेदमय आहे. मग सामवेदाने आपले दहा अर्थ स्थापन केले.

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

तमोगुणांमध्ये, रूपांत आणि क्रियांमध्ये प्रथम रुद्र, तिन्ही लोकांत संहार, आणि तत्त्वांत श्रेष्ठ शिव.