शिवपुराणम्

कस्त्वं वदेत्यमर्षेण प्रहृत्योत्थाप्य माधवम् स तु हस्तप्रहारेण तीव्रेणाभिहतः क्षणात्

रागाने त्याने माधवाला हलवून विचारलं, 'तू कोण आहेस? सांग!' पण त्याच्या हाताच्या जोरदार धक्क्याने विष्णू लगेच जागा झाला.

प्रबुद्धोत्थाय शयनाद्ददर्श परमेष्ठिनम् तमाह चांतस्संक्रुद्धः स्वयमक्रुद्धवद्धरिः

झोपेतून जागा होऊन, तो उठला आणि त्याने परमेच्छी ब्रह्म्याला पाहिलं; हरि मनात रागावला असला तरी, बाहेरून शांतपणे त्याच्याशी बोलला.

कुतस्त्वमागतो वत्स कस्मात्त्वं व्याकुलो वद इति विष्णुवचः श्रुत्वा प्रभुत्वगुणसूचकम्

'तू कुठून आलास, बाळा? तुला काय झालं, का अस्वस्थ आहेस, सांग.' विष्णूच्या या शब्दांत त्याच्या प्रभुत्वाचा संकेत होता...

रजसा बद्धवैरस्तं ब्रह्मा पुनरभाषत वत्सेति मां कुतो ब्रूषे गुरुः शिष्यमिवात्मनः

रजोगुणामुळे वैरभावाने बांधला गेलेला ब्रह्मा पुन्हा त्याच्याशी बोलला, "तू मला 'वत्स' म्हणजेच 'मुला' असं का म्हणतोस? जसं गुरु आपल्या शिष्याला म्हणतो तसं!"

मां न जानासि किं नाथं प्रपञ्चो यस्य मे कृतिः त्रिधात्मानं विभज्येदं सृष्ट्वाथ परिपाल्यते

तुला माहित नाही का, मीच या सृष्टीचा स्वामी आहे? हा सर्व जग म्हणजे माझीच निर्मिती आहे. मी स्वतःला तीन भागांत विभागून हे जग निर्माण केलं आणि आता त्याची देखील काळजी घेतो.

संहरामि नमे कश्चित्स्रष्टा जगति विद्यते इत्युक्ते सति सो ऽप्याह ब्रह्माणं विष्णुरव्ययः

'मीच या जगाचा संहार करतो; माझ्याशिवाय इथे दुसरा कोणीही सृष्टीकर्ता नाही.' असं त्याने म्हटल्यावर, अविनाशी विष्णूने ब्रह्माशी असेही सांगितले:

अहमेवादिकर्तास्य हर्ता च परिपालकः भवानपि ममैवांगादवतीर्णः पुराव्ययात्

'मीच या जगाचा आदिकर्ता, संहारक आणि पालनकर्ता आहे. तू देखील माझ्याच अंगातून, त्या अविनाशी स्वरूपातून पूर्वी अवतरला आहेस.'

मन्नियोगात्त्वमात्मानं त्रिधा कृत्वा जगत्त्रयम् सृजस्यवसि चांते तत्पुनः प्रतिसृजस्यपि

'माझ्या इच्छेने, तू स्वतःला तीन भागांत विभागून हे त्रैलोक्य निर्माण करतोस, त्याचे पालन करतोस आणि शेवटी पुन्हा त्याचा संहार करतोस.'

विस्मृतोसि जगन्नाथं नारायणमनामयम् तवापि जनकं साक्षान्मामेवमवमन्यसे

'तू जगाचा दोषरहित स्वामी नारायण आणि मलाही, तुझ्या प्रत्यक्ष जनकाला, विसरला आहेस; म्हणूनच तू मला कमी लेखतोस.'

तवापराधो नास्त्यत्र भ्रांतोसि मम मायया मत्प्रसादादियं भ्रांतिरपैष्यति तवाचिरात्

'इथे तुझी काहीही चूक नाही; माझ्या मायेने तू फसला आहेस. माझ्या कृपेने, तुझा हा संभ्रम लवकरच नाहीसा होईल.'

शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम् कर्ता भर्ता च हर्ता च न मयास्ति समो विभुः

'ऐक, चतुर्मुखा, सत्य सांगतो—मीच सर्व देवांचा स्वामी, सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे. माझ्या बरोबरीचा कोणीही समर्थ नाही.'

एवमेव विवादोभूद्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् अभवच्च महायुद्धं भैरवं रोमहर्षणम्

अशा प्रकारे ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्यात वाद झाला आणि त्यांच्यात एक भयंकर, अंगावर काटा आणणारे महायुद्ध झाले.

मुष्टिभिर्न्निघ्नतोस्तीव्रं रजसा बद्धवैरयोः तयोर्दर्पापहाराय प्रबोधाय च देवयोः

दोघेही राग आणि वैराने भरून, एकमेकांना मुठीने जबरदस्त मारू लागले. त्या युद्धाने त्यांच्या गर्वाचा भंग व्हावा आणि त्यांना शहाणपण यावं म्हणून ते घडलं.

मध्ये समाविरभवल्लिंगमैश्वरमद्भुतम् ज्वालामालासहस्राढ्यमप्रमेयमनौपमम्

त्यांच्या मध्येच एक अद्भुत, दिव्य लिंग प्रकट झालं, ज्याभोवती हजारो ज्वाळांचा मुकुट होता, जे मोजता येणार नाही आणि कोणत्याही गोष्टीशी तुलना करता येणार नाही असं होतं.

क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम् तस्य ज्वालासहस्रेण ब्रह्मविष्णू विमोहितौ

ते लिंग वाढणं-घटणं यापासून मुक्त होतं, त्याला आरंभ, मध्य किंवा अंत नव्हता. त्या हजारो ज्वाळांमुळे ब्रह्मा आणि विष्णू दोघेही गोंधळून गेले.

विसृज्य युद्धं किं त्वेतदित्यचिंतयतां तदा न तयोस्तस्य याथात्म्यं प्रबुद्धमभवद्यदा

आपलं युद्ध सोडून, त्यांनी विचार केला, 'हे काय आहे?' पण त्यापैकी कुणालाही त्या स्वरूपाचं खरं स्वरूप समजलं नाही.

तदा समुद्यतौ स्यातां तस्याद्यंतं परीक्षितुम्

तेव्हा दोघांनी त्या लिंगाचा आरंभ आणि अंत शोधायचं ठरवलं.

तत्र हंसाकृतिर्ब्रह्मा विश्वतः पक्षसंयुतः मनोनिलजवो भूत्वा गतस्तूर्ध्वं प्रयत्नतः

तेव्हा ब्रह्मा हंसाच्या रूपात सर्व दिशांना पंख पसरून, मन आणि वाऱ्याच्या वेगाने, मोठ्या प्रयत्नाने वर जाऊ लागला.

नारायणोपि विश्वात्मा लीलाञ्जनचयोपमम् वाराहममितं रूपमस्थाय गतवानधः

नारायण, जो विश्वाचा आत्मा आहे, त्याने काळ्या काजळासारखा असंख्य मोठा वराहाचा रूप घेतलं आणि खाली जाऊ लागला.

एवं वर्षसहस्रं तु त्वरन् विष्णुरधोगतः नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः

अशा प्रकारे, विष्णू वराहरूपात हजारो वर्षे खाली जात राहिला, पण त्याला त्या लिंगाचं मूळ अगदी थोडंसुद्धा दिसलं नाही.

तावत्कालं गतश्चोर्ध्वं तस्यांतं ज्ञातुमिच्छया श्रांतोत्यंतमदृष्ट्वांतं पापताधः पितामहः

तितकाच काळ ब्रह्मा वर जाऊन त्या लिंगाचा अंत शोधू लागला; पण तो थकून गेला, त्याला त्याचा शेवट दिसला नाही आणि त्यामुळे तो भ्रमित झाला.

तथैव भगवान् विष्णुः श्रांतः संविग्नलोचनः क्लेशेन महता तूर्णमधस्तादुत्थितो ऽभवत्

त्याचप्रमाणे, भगवंत विष्णू थकलेले आणि अस्वस्थ डोळ्यांनी, मोठ्या कष्टाने खालीवरून पटकन वर आले.

समागतावथान्योन्यं विस्मयस्मेरवीक्षणौ मायया मोहितौ शंभोः कृत्याकृत्यं न जग्मतुः

तेव्हा दोघे एकमेकांना भेटले, त्यांच्या नजरेत आश्चर्य आणि हलकी हसू होती; शंभूच्या मायेमुळे ते दोघेही गोंधळले आणि काय करावे, काय करू नये हे त्यांना कळले नाही.

पृष्ठतः पार्श्वतस्तस्य चाग्रतश्च स्थितावुभौ प्रणिपत्य किमात्मेदमित्यचिंतयतां तदा

मग दोघे मागे, बाजूला आणि समोर उभे राहून, नमस्कार करून, 'हे आत्मा काय आहे?' असे मनात विचार करू लागले.

अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

तेव्हा तिथे एकाक्षरी 'ॐ' असा शब्दयुक्त ब्रह्म प्रकट झाले, जे स्वतः ब्रह्माचे चिन्ह होते.

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

त्या वेळी, ब्रह्मा आणि विष्णू दोघांनाही ते कळले नाही, कारण त्यांच्या मनावर रज आणि तम या गुणांनी पडदा पडला होता.

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

मग ते एक अक्षर चार भागांत विभागले गेले: 'अ', 'उ', 'म' आणि या तिघांपलीकडे अर्धा मात्रेचा भाग.

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

तेथे 'अ' हा ज्वलंत लिंगाच्या उजव्या बाजूला, 'उ' डाव्या बाजूला आणि 'म' मधोमध ठेवला गेला.

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

अर्धा मात्रेचा नाद लिंगाच्या शिखरावर ऐकू येतो; अशा प्रकारे विभागले तरी तो सर्वोच्च प्रणव तिथेच राहतो.