शिवपुराणम्

आजानु जलमाविश्य मंत्रस्नानं समाचरेत् देवादींस्तर्पयेद्विद्वांस्तत्र तीर्थजलेन च

गुडघ्यापर्यंत पाण्यात जाऊन मंत्राने स्नान करावे; तिथेच पवित्र पाण्याने देव वगैरे यांना तर्पण करावे.

धौतवस्त्रं समादाय पञ्चकच्छेन धारयेत् उत्तरीयं च किं चैव धार्यं सर्वेषु कर्मसु

धुतलेले वस्त्र घेऊन, पाच घडी करून नेसावे; आणि वरचे वस्त्र सर्व कर्मात घालावे.

नद्यादितीर्थस्नाने तु स्नानवस्त्रं न शोधयेत् वापीकूपगृहादौ तु स्नानादूर्ध्वं नयेद्बुधः

नदी किंवा पवित्र जलाशयात स्नान करताना स्नानाचे वस्त्र धुवू नये; पण विहीर, तळे किंवा घरात स्नान झाल्यावर ते धुवावे.

शिलादार्वादिके वापि जले वापि स्थलेपि वा संशोध्य पीडयेद्वस्त्रं पित्ःणां तृप्तये द्विजाः

दगडावर, गवतावर, पाण्यात किंवा जमिनीवर कुठेही वस्त्र धुवून, पिळून पितरांना तृप्त करावे, हे द्विजांनो.

जाबालकोक्तमंत्रेण भस्मना च त्रिपुंड्रकम् अन्यथा चेज्जले पात इतस्तन्नरकमृच्छति

जाबालांनी सांगितलेल्या मंत्राने भस्म लावून कपाळावर त्रिपुंड करावे; अन्यथा पाण्यात केल्यास त्या नरकात जावे लागते.

आपोहिष्ठेति शिरसि प्रोक्षयेत्पापशांतये यस्येति मंत्रं पादे तु संधिप्रोक्षणमुच्यते

पाप दूर व्हावं म्हणून 'आपोहिष्ठ' हा मंत्र डोक्यावर म्हणत पाणी शिंपडावं; 'यस्य' हा मंत्र पायांवर म्हणत सांध्यांवर शिंपडणं असं सांगितलं आहे.

पादे मूर्ध्नि हृदि चैव मूर्ध्नि हृत्पाद एव च हृत्पादमूर्ध्नि संप्रोक्ष्य मंत्रस्नानं विदुर्बुधाः

पाय, डोकं आणि हृदय — या तिन्ही ठिकाणी, पुन्हा डोकं, हृदय आणि पाय — अशा क्रमाने, प्रथम हृदय, मग पाय, मग डोकं यावर पाणी शिंपडल्यावर हेच मंत्रस्नान आहे असं ज्ञानी लोक मानतात.

ईषत्स्पर्शे च दौः स्वास्थ्ये राजराष्ट्रभये ऽपि च अत्यागतिकाले च मंत्रस्नानं समाचरेत्

जर कुणी हलकं स्पर्श केलं असेल, आजारी असताना, राजाचा किंवा राज्याचा भयं वाटत असेल, किंवा खूप दिवस गेला असेल, अशा वेळी मंत्रस्नान करावं.

प्रातः सूर्यानुवाकेन सायमग्न्यनुवाकतः अपः पीत्वा तथामध्ये पुनः प्रोक्षणमाचरेत्

सकाळी सूर्याच्या स्तोत्राने, संध्याकाळी अग्नीच्या स्तोत्राने, पाणी प्यायल्यानंतर आणि दुपारीसुद्धा पुन्हा पाणी शिंपडावं.

गायत्र्या जपमंत्रांते वीरूर्ध्वं प्राग्विनिक्षिपेत् मंत्रेण सह चैकं वै मध्ये ऽर्घ्यं तु रवेर्द्विजा

गायत्री मंत्र जपून झाल्यावर, पाणी वर आणि पूर्वेकडे फेकावं; मंत्र म्हणत, मध्यान्ही सूर्याला एकच अर्घ्य अर्पण करावं, हे द्विजांनो.

अथ जाते च सायाह्ने भुवि पश्चिमदिङ्मुखः उद्धृत्य दद्यात्प्रातस्तु मध्याह्नेंगुलिभिस्तथा

संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळी, पश्चिमेकडे तोंड करून जमिनीवर बसून पाणी उचलून अर्पण करावं; सकाळी आणि दुपारी बोटांनी तसंच अर्पण करावं.

अंगुलीनां च रंध्रेण लंबं पश्येद्दिवाकरम् आत्मप्रदक्षिणं कृत्वा शुद्धाचमनमाचरेत्

बोटांच्या फटीतून सूर्य दिसेल असा पाहावा; मग स्वतःची प्रदक्षिणा करून शुद्ध पाणी पिऊन आचमन करावं.

सायं मुहूर्तादर्वाक्तु कृता संध्या वृथा भवेत् अकालात्काल इत्युक्तो दिने ऽतीते यथाक्रमम्

संध्याकाळची संध्या जर योग्य वेळी केली नाही, तर ती निष्फळ होते; वेळ न पाळता केल्यास, दिवस संपल्यावरच ती वेळेवर केली असं म्हणतात.

दिवा ऽतीते च गायत्रीं शतं नित्ये क्रमाज्जपेत् आदर्शाहात्परा ऽतीते गायत्रीं लक्षमभ्यसेत्

दिवस संपल्यावर, रोज शंभर वेळा गायत्री जप करावा; आरसा दाखवायची वेळ गेल्यावर, एक लक्ष वेळा गायत्रीचा अभ्यास करावा.

मासातीते तु नित्ये हि पुनश्चोपनयं चरेत् ईशो गौरीगुहो विष्णुर्ब्रह्मा चेंद्रश्च वै यमः

महिना उलटल्यावर, नित्यकर्म म्हणून पुन्हा उपनयन करावं; ईश, गौरी, गुह, विष्णु, ब्रह्मा, इंद्र आणि यम.

एवं रूपांश्च वै देवांस्तर्पयेदर्थसिद्धये ब्रह्मार्पणं ततः कृत्वा शुद्धाचमनमाचरेत्

अशा प्रकारे या सर्व देवतांची पूजा करून इच्छित फल मिळवावं; मग ब्रह्माला अर्पण करून शुद्ध आचमन करावं.

तीर्थदक्षिणतः शस्ते मठे मंत्रालये बुधः तत्र देवालये वापि गृहे वा नियतस्थले

तीर्थाच्या दक्षिणेला, मठात किंवा मंत्रालयात ज्ञानी व्यक्तीने पूजा करावी; तिथेच देवळात किंवा घरात, ठराविक जागी पूजा करावी.

सर्वान्देवान्नमस्कृत्य स्थिरबुद्धिः स्थिरासनः प्रणवं पूर्वमभ्यस्य गायत्रीमभ्यसेत्ततः

सर्व देवांना वंदन करून, स्थिर मनाने आणि स्थिर आसनावर बसून, आधी प्रणव म्हणावा आणि मग गायत्रीचा जप करावा.

जीवब्रह्मैक्यविषयं बुद्ध्वा प्रणवमभ्यसेत् त्रैलोक्यसृष्टिकर्तारं स्थितिकर्तारमच्युतम्

जीव आणि ब्रह्म यांचं ऐक्य समजून, प्रणवाचा जप करावा; जो त्रैलोक्याचा सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि अविनाशी आहे.

संहर्तारं तथा रुद्रं स्वप्रकाशमुपास्महे ज्ञानकर्मेंद्रियाणां च मनोवृत्तीर्धियस्तथा

संहार करणारा, रुद्र, स्वतः प्रकाशमान — याची उपासना करावी; ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये आणि मन, बुद्धी यांच्या सर्व वृत्तींचीही उपासना करावी.

भोगमोक्षप्रदे धर्मे ज्ञाने च प्रेरयेत्सदा इत्थमर्थं धियाध्यायन्ब्रह्मप्राप्नोति निश्चयः

धर्म, ज्ञान, भोग आणि मोक्ष यासाठी नेहमी प्रेरणा द्यावी; असं अर्थ मनाशी धरून ध्यान केल्याने नक्कीच ब्रह्मप्राप्ती होते.

केवलं वा जपेन्नित्यं ब्राह्मण्यस्य च पूर्तये सहस्रमभ्यसेन्नित्यं प्रातर्ब्राह्मणपुंगवः

किंवा, ब्राह्मण्य सिद्धीसाठी रोज जप करावा; श्रेष्ठ ब्राह्मणाने सकाळी रोज हजार वेळा जप करावा.

अन्येषां च यथा शक्तिम् अध्याह्ने च शतं जपेत् सायं द्विदशकं ज्ञेयं शिखाष्टकसमन्वितम्

इतरांनी आपल्या शक्तीनुसार, दुपारी शंभर वेळा जप करावा; संध्याकाळी बारा वेळा, आणि ते शिखा आठ वेळा धरून ओळखावं.

मूलाधारं समारभ्य द्वादशांतस्थितांस्तथा विद्येशब्रह्मविष्ण्वीशजीवात्मपरमेश्वरान्

मूळाधारापासून सुरू करून, बारा ठिकाणांपर्यंत, विद्या, ब्रह्मा, विष्णू, ईश, जीवात्मा आणि परमेेश्वर यांचा ध्यान करावा.

ब्रह्मबुद्ध्या तदैक्यं च सोहं भावनया जपेत् तानेव ब्रह्मरंध्रादौ कायाद्बाह्ये च भावयेत्

बुद्धीने ब्रह्माशी एकरूप होऊन 'सोऽहम्' या भावनेने जप करावा; हे सर्व ब्रह्मरंध्रापासून शरीराबाहेरसुद्धा ध्यानात घ्यावे.

महत्तत्त्वं समारभ्य शरीरं तु सहस्रकम् एकैकस्माज्जपादेकमतिक्रम्य शनैः शनैः

महत्तत्त्वापासून सुरू होऊन, शरीर हजार भागांचे आहे; प्रत्येकासाठी एकदा जप करावा आणि हळूहळू पुढे जावे.

परस्मिन्योजयेज्जीवं जपतत्त्वमुदाहृतम् शतद्विदशकं देहं शिखाष्टकसमन्वितम्

जीवाला परमात्म्यात एकरूप करावे, ह्यालाच जपाचे तत्त्व म्हणतात. शरीर शंभर दहा भागांचे असून, आठ शिखांनी सुशोभित आहे असे सांगितले आहे.

मंत्राणां जप एवं हि जपमादिक्रमाद्विदुः सहस्रं ब्राह्मदं विद्याच्छतमैंद्रप्रदं विदुः

मंत्रांचा जप अशा प्रकारे क्रमाने केला जातो; हजार जप ब्रह्माचा मानला जातो, शंभर जप इंद्राचा समजावा.

इतरत्त्वात्मरक्षार्थं ब्रह्मयोनिषु जायते दिवाकरमुपस्थाय नित्यमित्थं समाचरेत्

इतर तत्त्वांपासून आत्म्याचे रक्षण करण्यासाठी, ब्रह्माच्या गर्भात जन्म घ्यावा; सूर्याच्या दिशेने नेहमी असेच आचरण करावे.