शिवपुराणम्

सर्वो ह्युषःप्राचीमुखश्चिन्तयेद्देवपूर्वकान् धर्मानर्थांश्च तत्क्लेशानायं च व्ययमेव च

प्रत्येकाने पहाटे पूर्वेकडे तोंड करून, देवांनी सांगितलेली कर्तव्ये, उपजीविकेचे मार्ग, त्यातील कष्ट आणि खर्च यांचा विचार करावा.

आयुर्द्वेषश्च मरणं पापं भाग्यं तथैव च व्याधिः पुष्टिस्तथा शक्तिः प्रातरुत्थानदिक्फलम्

आयुष्य, वैर, मृत्यू, पाप, भाग्य, आजार, पोषण, ताकद आणि पहाटे उठण्याचे परिणाम यांचा विचार करावा.

निशांत्यायामोषा ज्ञेया यामार्धं संधिरुच्यते तत्काले तु समुत्थाय विण्मूत्रे विसृजेद्द्विजः

रात्र संपली की ती उषा म्हणतात; अर्धा याम म्हणजे संधीकाळ. त्या वेळी उठून द्विजाने लघवी आणि मल विसर्जन करावे.

गृहाद्दूरं ततो गत्वा बाह्यतः प्रवृतस्तथा उदङ्मुखः समाविश्य प्रतिबंधे ऽन्यदिङ्मुखः

घरापासून दूर जाऊन, बाहेरच्या जागी, उत्तर दिशेला तोंड करून बसावे; जर अडथळा असेल तर दुसऱ्या दिशेला तोंड करावे.

जलाग्निब्राह्मणादीनां देवानां नाभिमुख्यतः लिंगं पिधाय वामेन मुखमन्येन पाणिना

पाणी, अग्नी, ब्राह्मण किंवा देव यांच्या दिशेला तोंड करू नये; डाव्या हाताने लिंग झाकावे आणि दुसऱ्या हाताने तोंड झाकावे.

मलमुत्सृज्य चोत्थाय न पश्येच्चैव तन्मलम् उद्धृतेन जलेनैव शौचं कुर्याज्जलाद्बहिः

मल विसर्जन करून उठावे आणि त्या मलाकडे पाहू नये; पाण्यातून पाणी घेऊन, पाण्याच्या बाहेर स्वच्छता करावी.

अथवा देवपित्रार्षतीर्थावतरणं विना सप्त वा पञ्च वा त्रीन्वा गुदं संशोधयेन्मृदा

किंवा देव, पितर किंवा ऋषी यांच्या पवित्र स्थळी न जाता, मातीने सात, पाच किंवा तीन वेळा गुदद्वार स्वच्छ करावे.

लिंगे कर्कोटमात्रं तु गुदे प्रसृतिरिष्यते तत उत्थाय पद्धस्तशौचं गण्डूषमष्टकम्

लिंग स्वच्छ करताना कर्कोटाच्या आकाराएवढे पाणी वापरावे; गुदद्वार नीट स्वच्छ करावे. मग उठून हात धुवावेत आणि तोंड आठ वेळा पाण्याने धुवावे.

येन केन च पत्रेण काष्ठेन च जलाद्बहिः कार्यं संत्यज्य तर्जनीं दंतधावनमीरितम्

कोणत्याही भांड्यात किंवा लाकडाने, पाण्याच्या बाहेर स्वच्छता करावी; तर्जनी वापरू नये आणि दात घासावेत.

जलदेवान्नमस्कृत्य मंत्रेण स्नानमाचरेत् अशक्तः कंठदघ्नं वा कटिदघ्नमथापि वा

पाणी आणि देवांना मंत्राने नमस्कार करून स्नान करावे; शक्य नसेल तर गळ्यापर्यंत किंवा कंबरेपर्यंत स्नान करावे.

आजानु जलमाविश्य मंत्रस्नानं समाचरेत् देवादींस्तर्पयेद्विद्वांस्तत्र तीर्थजलेन च

गुडघ्यापर्यंत पाण्यात जाऊन मंत्राने स्नान करावे; तिथेच पवित्र पाण्याने देव वगैरे यांना तर्पण करावे.

धौतवस्त्रं समादाय पञ्चकच्छेन धारयेत् उत्तरीयं च किं चैव धार्यं सर्वेषु कर्मसु

धुतलेले वस्त्र घेऊन, पाच घडी करून नेसावे; आणि वरचे वस्त्र सर्व कर्मात घालावे.

नद्यादितीर्थस्नाने तु स्नानवस्त्रं न शोधयेत् वापीकूपगृहादौ तु स्नानादूर्ध्वं नयेद्बुधः

नदी किंवा पवित्र जलाशयात स्नान करताना स्नानाचे वस्त्र धुवू नये; पण विहीर, तळे किंवा घरात स्नान झाल्यावर ते धुवावे.

शिलादार्वादिके वापि जले वापि स्थलेपि वा संशोध्य पीडयेद्वस्त्रं पित्ःणां तृप्तये द्विजाः

दगडावर, गवतावर, पाण्यात किंवा जमिनीवर कुठेही वस्त्र धुवून, पिळून पितरांना तृप्त करावे, हे द्विजांनो.

जाबालकोक्तमंत्रेण भस्मना च त्रिपुंड्रकम् अन्यथा चेज्जले पात इतस्तन्नरकमृच्छति

जाबालांनी सांगितलेल्या मंत्राने भस्म लावून कपाळावर त्रिपुंड करावे; अन्यथा पाण्यात केल्यास त्या नरकात जावे लागते.

आपोहिष्ठेति शिरसि प्रोक्षयेत्पापशांतये यस्येति मंत्रं पादे तु संधिप्रोक्षणमुच्यते

पाप दूर व्हावं म्हणून 'आपोहिष्ठ' हा मंत्र डोक्यावर म्हणत पाणी शिंपडावं; 'यस्य' हा मंत्र पायांवर म्हणत सांध्यांवर शिंपडणं असं सांगितलं आहे.

पादे मूर्ध्नि हृदि चैव मूर्ध्नि हृत्पाद एव च हृत्पादमूर्ध्नि संप्रोक्ष्य मंत्रस्नानं विदुर्बुधाः

पाय, डोकं आणि हृदय — या तिन्ही ठिकाणी, पुन्हा डोकं, हृदय आणि पाय — अशा क्रमाने, प्रथम हृदय, मग पाय, मग डोकं यावर पाणी शिंपडल्यावर हेच मंत्रस्नान आहे असं ज्ञानी लोक मानतात.

ईषत्स्पर्शे च दौः स्वास्थ्ये राजराष्ट्रभये ऽपि च अत्यागतिकाले च मंत्रस्नानं समाचरेत्

जर कुणी हलकं स्पर्श केलं असेल, आजारी असताना, राजाचा किंवा राज्याचा भयं वाटत असेल, किंवा खूप दिवस गेला असेल, अशा वेळी मंत्रस्नान करावं.

प्रातः सूर्यानुवाकेन सायमग्न्यनुवाकतः अपः पीत्वा तथामध्ये पुनः प्रोक्षणमाचरेत्

सकाळी सूर्याच्या स्तोत्राने, संध्याकाळी अग्नीच्या स्तोत्राने, पाणी प्यायल्यानंतर आणि दुपारीसुद्धा पुन्हा पाणी शिंपडावं.

गायत्र्या जपमंत्रांते वीरूर्ध्वं प्राग्विनिक्षिपेत् मंत्रेण सह चैकं वै मध्ये ऽर्घ्यं तु रवेर्द्विजा

गायत्री मंत्र जपून झाल्यावर, पाणी वर आणि पूर्वेकडे फेकावं; मंत्र म्हणत, मध्यान्ही सूर्याला एकच अर्घ्य अर्पण करावं, हे द्विजांनो.

अथ जाते च सायाह्ने भुवि पश्चिमदिङ्मुखः उद्धृत्य दद्यात्प्रातस्तु मध्याह्नेंगुलिभिस्तथा

संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळी, पश्चिमेकडे तोंड करून जमिनीवर बसून पाणी उचलून अर्पण करावं; सकाळी आणि दुपारी बोटांनी तसंच अर्पण करावं.

अंगुलीनां च रंध्रेण लंबं पश्येद्दिवाकरम् आत्मप्रदक्षिणं कृत्वा शुद्धाचमनमाचरेत्

बोटांच्या फटीतून सूर्य दिसेल असा पाहावा; मग स्वतःची प्रदक्षिणा करून शुद्ध पाणी पिऊन आचमन करावं.

सायं मुहूर्तादर्वाक्तु कृता संध्या वृथा भवेत् अकालात्काल इत्युक्तो दिने ऽतीते यथाक्रमम्

संध्याकाळची संध्या जर योग्य वेळी केली नाही, तर ती निष्फळ होते; वेळ न पाळता केल्यास, दिवस संपल्यावरच ती वेळेवर केली असं म्हणतात.

दिवा ऽतीते च गायत्रीं शतं नित्ये क्रमाज्जपेत् आदर्शाहात्परा ऽतीते गायत्रीं लक्षमभ्यसेत्

दिवस संपल्यावर, रोज शंभर वेळा गायत्री जप करावा; आरसा दाखवायची वेळ गेल्यावर, एक लक्ष वेळा गायत्रीचा अभ्यास करावा.

मासातीते तु नित्ये हि पुनश्चोपनयं चरेत् ईशो गौरीगुहो विष्णुर्ब्रह्मा चेंद्रश्च वै यमः

महिना उलटल्यावर, नित्यकर्म म्हणून पुन्हा उपनयन करावं; ईश, गौरी, गुह, विष्णु, ब्रह्मा, इंद्र आणि यम.

एवं रूपांश्च वै देवांस्तर्पयेदर्थसिद्धये ब्रह्मार्पणं ततः कृत्वा शुद्धाचमनमाचरेत्

अशा प्रकारे या सर्व देवतांची पूजा करून इच्छित फल मिळवावं; मग ब्रह्माला अर्पण करून शुद्ध आचमन करावं.

तीर्थदक्षिणतः शस्ते मठे मंत्रालये बुधः तत्र देवालये वापि गृहे वा नियतस्थले

तीर्थाच्या दक्षिणेला, मठात किंवा मंत्रालयात ज्ञानी व्यक्तीने पूजा करावी; तिथेच देवळात किंवा घरात, ठराविक जागी पूजा करावी.

सर्वान्देवान्नमस्कृत्य स्थिरबुद्धिः स्थिरासनः प्रणवं पूर्वमभ्यस्य गायत्रीमभ्यसेत्ततः

सर्व देवांना वंदन करून, स्थिर मनाने आणि स्थिर आसनावर बसून, आधी प्रणव म्हणावा आणि मग गायत्रीचा जप करावा.

जीवब्रह्मैक्यविषयं बुद्ध्वा प्रणवमभ्यसेत् त्रैलोक्यसृष्टिकर्तारं स्थितिकर्तारमच्युतम्

जीव आणि ब्रह्म यांचं ऐक्य समजून, प्रणवाचा जप करावा; जो त्रैलोक्याचा सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि अविनाशी आहे.