शिवपुराणम्

ततो होमविशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम् निधाय पुष्पं तस्याग्रे श्रुवेणाधोमुखेन ताम्

नंतर, यज्ञासाठी खास तयार केलेले तूप समिधेत भरून, त्याच्या टोकावर फुल ठेवावे आणि समिधा खाली झुकवून धरावी.

सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनांजलिनोत्थितः वौषडंतेन जुहुयाद्धारां तु यवसंमिताम्

दर्भाने झाकून, मूळ बाजू हातात उचलून, 'वौषट्' असा उच्चार करत, जवाच्या काडीएवढ्या जाडीने तुपाची धार ओतावी.

इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिंचेच्च पूर्ववत् तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम्

अशा प्रकारे पूर्ण आहुती दिल्यावर, पूर्वीप्रमाणे पाणी शिंपडावे. मग देवेश्वराला विसर्जन करून, हवनाचा अग्नी जपावा.

तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्संधाय नित्यशः अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना

तो अग्नीही विसर्जन करून, रोज नाभीस्थानी पूजा करावी. किंवा अग्नी आणून, शिवशास्त्रात सांगितलेल्या पद्धतीने पुढील विधी करावा.

वागीशीगर्भसंभूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत् अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च

वाणी आणि मनातून उत्पन्न झालेला अग्नी योग्य प्रकारे तयार करून, नियमानुसार पूजा करावी. पुन्हा समिधा ठेवून, वेढे लावावेत.

पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्यतानि तदंभसा

पात्रे जोड्याने ठेवून, शिवाची पूजा करावी. नंतर प्रक्षालन पात्र शुद्ध करून, त्या पात्रांवर पाणी शिंपडावे.

प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्या पूरितं जलैः आज्यसंस्कारपर्यंतं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ

पाणी आणण्याचे पात्र ईशान्य दिशेला ठेवून, ते पाण्याने भरावे. तुपाच्या संस्कारापर्यंतचे विधी करून, हार आणि समिधा शुद्ध कराव्यात.

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः कृत्वा पृथक्पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत्

मग, गर्भाधान, पुंसवन आणि सीमंतोन्नयन हे विधी करून, त्यांची आहुती वेगवेगळी द्यावी आणि नवीन प्रज्वलित अग्नीचे ध्यान करावे.

त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृंगं द्विशीर्षकम् मधुपिंगं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम्

तो अग्नी तीन पायांचा, सात हातांचा, चार शिंगांचा, दोन डोक्यांचा, मधासारखा पिवळा, तीन डोळ्यांचा, जटा आणि डोक्यावर अर्धचंद्र असलेला असा ध्यानात घ्यावा.

रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषनभूषितम् सर्वलक्षणसंपन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम्

तो लाल रंगाचा, लाल वस्त्र व लेप लावलेला, हार व दागिन्यांनी सजलेला, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, उपवित आणि तीन मेखले घातलेला असावा.

शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे तोमरं तालवृंतं च घृतपात्रं तथेतरैः

तो सामर्थ्यवान, उजव्या हातात समिधा आणि चमचा, भाला, ताडपंखा आणि तुपाचे पात्र, तसेच इतर साधने धरलेला असावा.

जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत् नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम्

जन्माच्या वेळी त्या रूपाचा ध्यान करून, मग जन्मसंस्कार करावा. नाळ कापून, त्या जागेचं शुद्धीकरण करून, लगेच नावकरण करू नये.

शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरस्सरम् पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम्

शिवाच्या अग्नीसारखा तेजस्वी मुख करून, आधी हवन करून, मग पितरांचे विसर्जन, चूडाकर्म आणि उपनयन यांसारखे विधी करावेत.

अप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः

अप्तोर्याम यज्ञाच्या शेवटपर्यंतचे संस्कार पूर्ण करून, त्याच्यासाठी शुद्धीकरण करावे आणि नंतर तूपाने होम व स्विष्टकृत हवन करावे.

रमित्यनेन बीजेन परिषिंचेत्ततः परम् ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च

‘रं’ या बीजमंत्राने नंतर अभिषेक करावा आणि मग ब्रह्मा, विष्णु, शिव, इंद्र आणि इतर लोकपाल यांच्यासाठीही तसेच करावे.

तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम् धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित्

सर्व शस्त्रांची चारी बाजूंनी स्थापना करून, योग्य क्रमाने पूजा करावी. धूप, दीप वगैरे साध्य करण्यासाठी, जाणकाराने अग्नी प्रज्वलित करावा.

साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा

तूपासह लागणारी सर्व सामग्री तयार करून, आसन पुन्हा मांडावे आणि पूर्वीप्रमाणे तिथे अग्नीची स्थापना करावी.

संपूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णांतमाचरेत् अथ वा स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकर्म शिवार्पणम्

देव आणि देवीची पूजा करून, मग पूर्णाहुती द्यावी. किंवा आपल्या आश्रमानुसार, अग्निकर्म शिवाला अर्पण करावे.

बुद्ध्वा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः शिवाग्नेर्भस्मसंग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा

शिवाश्रमी असलेला जाणून हे कर्म करावे; तिथे दुसरा कोणताही विधी नाही. शिवाग्नीचे किंवा अग्निहोत्रातून मिळालेले भस्म गोळा करावे.

वैवाहोग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगंधि च कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत्

किंवा विवाहाच्या अग्नीतून मिळालेले, शुद्ध व सुगंधी भस्म, किंवा कपिला गायीचे, आकाशातून पडताना घेतलेले, चांगले शेण वापरावे.

न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम् उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि

ते ओले, खूप कठीण, वास येणारे किंवा सुकलेले नसावे. वरचा आणि खालचा भाग बाजूला ठेवून, पडलेलेच घ्यावे.

पिंडीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमंत्रतः अपक्वमतिपाक्वं च संत्यज्य भसितं सितम्

ते गोळा करून, शिवाग्नीत मूळ मंत्राने टाकावे. कच्चे किंवा जास्त भाजलेले टाकून द्यावे आणि फक्त पांढरे भस्म घ्यावे.

आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिक्षिपेत् तैजसं दारवं वापि मृन्मयं शैलमेव च

किंवा ते घेऊन, एकत्र मिसळून, धातू, लाकूड, माती किंवा दगडाच्या भस्मपात्रात ठेवावे.

अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत् समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निक्षिपेत्

किंवा दुसरे सुंदर, स्वच्छ भस्मपात्र तयार करावे. योग्य, शुभ आणि स्वच्छ जागी ते मौल्यवान भस्म ठेवावे.

न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत् न संस्पृशेच्च नीचांगैर्नोपेक्षेत न लंघयेत्

ते अयोग्य व्यक्तीला देऊ नये, किंवा अशुद्ध जागी ठेवू नये. ते नीच अंगांनी स्पर्श करू नये, दुर्लक्ष करू नये किंवा त्यावरून जाऊ नये.

तस्माद्भसितमादाय विनियुंजीत मन्त्रतः कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत्

म्हणून भस्म घेतल्यावर, मंत्रांनी योग्य वेळी त्याचे संस्कार करावेत. इतर वेळी किंवा अयोग्यांना ते देऊ नये.

भस्मसंग्रहणं कुर्याद्देवे ऽनुद्वासिते सति उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजापते

देवतेचे विसर्जन न करता, भस्म गोळा करावे. एकदा विसर्जन झाले की, ती प्रचंड भस्म प्रजापतीची मानली जाते.

अग्निकार्ये कृते पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत्

अग्निकर्म झाल्यावर, शिवशास्त्रात सांगितलेल्या मार्गाने किंवा आपल्या सूत्रानुसार बळीचे कर्म करावे.

अथ विद्यासनं न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्दले विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात्

मग, नीट लिपलेल्या मंडलात विद्यासन ठेवावे, विद्या कोशाची स्थापना करून, फुलांनी वगैरे योग्य क्रमाने पूजा करावी.