शिवपुराणम्

वह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः संमुखेन वा

अग्नीचे बीजमंत्र उच्चारून, अग्नीचे आसनावर स्थापने करावी, योनीमार्गाने किंवा स्वतःच्या समोरून तसेच करावे.

नियोगः प्रदेश सर्वं कुंडं कुर्याद्विचक्षणः स्वनाभ्यंतःस्थितं वह्निं तद्रंध्राद्विस्फुलिंगवद्

कुशल व्यक्तीने संपूर्ण कुंडाची व्यवस्था करावी. अग्नी जणू आपल्या नाभीतून, त्या छिद्रातून जणू ठिणगीसारखा बाहेर येतो, असे ठेवावे.

निर्गम्य पावके बह्ये लीनं बिंबाकृति स्मरेत् आज्यसंस्कारपर्यंतमन्वाधानपुरस्सरम्

अग्नी बाहेर आल्यावर, तो एकत्रित आणि वर्तुळाकार आहे असे ध्यान करावे. तूप शुद्धी पूर्ण होईपर्यंत, पूर्वकर्मानुसार सर्व विधी करावेत.

स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः

आपल्या परंपरेनुसार, मंत्र जाणणाऱ्याने मूलमंत्राने विधी करावा. शिवमूर्तीची पूजा करून, मग दक्षिण बाजूने पुढे जावे.

न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ

तुपावर मंत्र ठेवावा, 'गाय' नावाची मुद्रा दाखवावी. सुवर्णाचे स्रुक-स्रुव घ्यावेत; कांस्य, लोखंड किंवा दगडाचे नसावेत.

यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते

किंवा ते यज्ञासाठीच्या लाकडाचे, किंवा शास्त्रानुसार मान्य असलेले, किंवा पवित्र वृक्षाच्या पानाचे असावेत, ते अखंड व मधून उगवलेले असावेत.

संसृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ संताप्य प्रोक्षयेत्पुनः पारार्षर्च्यस्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः

ते कुशांनी एकत्र बांधून अग्नीत तापवावेत आणि पुन्हा शिंपडावेत. आपल्या परंपरेनुसार, शिवपूजेपासून सुरुवात करून सर्व विधी करावेत.

जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये भ्रुंस्तुंब्रुश्रुं क्रमेणैव पुंड्रंद्रमित्यतः परम्

अग्निशुद्धीसाठी आठ बीजमंत्रांनी हवन करावे: 'भ्रुं', 'स्तुं', 'बृशृं', 'पुंड्रं', 'द्रं' आणि पुढील मंत्रांनी क्रमाने.

बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया

सात जिह्वांसाठी सात बीजमंत्र असतात, तेही क्रमाने. मधली जिह्वा 'त्रिशिखा' म्हणून ओळखली जाते आणि ती अनेक रूपांची आहे.

रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा

त्या जिह्वा म्हणजे: लाल, अग्नीची, नैऋती, काळी, 'सुप्रभा' नावाची, आणि एक अतिरिक्त 'मरुत्जिह्वा', प्रत्येक आपल्या नावानुसार तेजस्वी.

स्वबिजानन्तरं वाच्या स्वाहांतञ्च यथाक्रमम् जिह्वामंत्रैस्तु तैर्हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वेकैकश क्रमात्

प्रत्येक बीजमंत्रानंतर 'स्वाहा' म्हणावे. त्या जिह्वामंत्रांनी तूप अर्पण करावे आणि प्रत्येक जिह्वेला क्रमाने अर्पण करावे.

रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्

'रं', 'वह्नये', 'स्वाहा' या तीन मंत्रांनी मधे तीन आहुती द्याव्यात. नंतर तुपाने किंवा समिधांनी शिंपडावे.

एवं कृते शिवाग्निः स्यात्स्मरेत्तत्र शिवासनम् तत्रावाह्य यजेद्देवमर्धनारीश्वरं शिवम् दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत्

असे केल्यावर शिवाचा अग्नी स्थिर होतो. तिथे शिवाच्या आसनाचे ध्यान करावे. तिथे देवतेचे आवाहन करून अर्धनारीश्वर शिवाची पूजा करावी, दिव्यापर्यंत शिंपडावे आणि नंतर उत्तम होम करावा.

ताः पालाश्यः परा वापि याज्ञिया द्वादशांगुलाः अवक्रा न स्वयं शुष्कास्सत्वचो निर्व्रणाः समाः

त्या पळसाच्या किंवा दुसऱ्या योग्य झाडाच्या समिधा, यज्ञासाठी वापराव्यात. त्या बारा बोट लांब, सरळ, आपोआप सुकलेल्या नसाव्यात, साल तुटलेली नसावी, कुठेही डाग नसावेत आणि सगळ्या समिधा सारख्या असाव्यात.

दशांगुला वा विहिताः कनिष्ठांगुलिसंमिताः प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि

किंवा त्या समिधा दहा बोट लांब, लहान बोटाने मोजाव्यात, किंवा हाताच्या पंजाएवढ्या असाव्यात. त्या सर्व समिधा अग्नीत समर्पित कराव्यात.

दूर्वापत्रसमाकारां चतुरंगुलमायताम् दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः

नंतर, दुर्वा पानासारख्या आकाराची आणि चार बोट लांब तुपाची आहुती द्यावी. त्यानंतर, एक तांदळाच्या दाण्याएवढे अन्न समर्पित करावे.

लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे

तसेच, लाह्या, मोहरी, ज्वारी, तीळ, आणि खाण्याचे, चाटण्याचे किंवा शोषण्याचे पदार्थ, हे सर्व तुपात मिसळून, उपलब्ध असल्यास वापरता येतात.

दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम्

तेथे, आपल्या शक्तीनुसार दहा, पाच किंवा तीन आहुती द्याव्यात. किंवा एकच आहुती दिली तरी चालेल.

श्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचाशेषात्करेण वा तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा

तुपाची आहुती समिधेने, किंवा समिधा नसेल तर हाताने, दिव्य पात्राने किंवा ऋषीने पवित्र केलेल्या पाण्याने द्यावी.

द्रव्येणैकेन वा ऽलाभे जुहुयाच्छ्रद्धया पुनः प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मंत्रयित्वाहुतित्रयम्

एकच पदार्थ मिळाला तरी श्रद्धेने त्याची आहुती द्यावी. प्रायश्चित्तासाठी, मंत्र म्हणून पुन्हा तीन आहुती द्याव्यात.

ततो होमविशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम् निधाय पुष्पं तस्याग्रे श्रुवेणाधोमुखेन ताम्

नंतर, यज्ञासाठी खास तयार केलेले तूप समिधेत भरून, त्याच्या टोकावर फुल ठेवावे आणि समिधा खाली झुकवून धरावी.

सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनांजलिनोत्थितः वौषडंतेन जुहुयाद्धारां तु यवसंमिताम्

दर्भाने झाकून, मूळ बाजू हातात उचलून, 'वौषट्' असा उच्चार करत, जवाच्या काडीएवढ्या जाडीने तुपाची धार ओतावी.

इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिंचेच्च पूर्ववत् तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम्

अशा प्रकारे पूर्ण आहुती दिल्यावर, पूर्वीप्रमाणे पाणी शिंपडावे. मग देवेश्वराला विसर्जन करून, हवनाचा अग्नी जपावा.

तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्संधाय नित्यशः अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना

तो अग्नीही विसर्जन करून, रोज नाभीस्थानी पूजा करावी. किंवा अग्नी आणून, शिवशास्त्रात सांगितलेल्या पद्धतीने पुढील विधी करावा.

वागीशीगर्भसंभूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत् अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च

वाणी आणि मनातून उत्पन्न झालेला अग्नी योग्य प्रकारे तयार करून, नियमानुसार पूजा करावी. पुन्हा समिधा ठेवून, वेढे लावावेत.

पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्यतानि तदंभसा

पात्रे जोड्याने ठेवून, शिवाची पूजा करावी. नंतर प्रक्षालन पात्र शुद्ध करून, त्या पात्रांवर पाणी शिंपडावे.

प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्या पूरितं जलैः आज्यसंस्कारपर्यंतं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ

पाणी आणण्याचे पात्र ईशान्य दिशेला ठेवून, ते पाण्याने भरावे. तुपाच्या संस्कारापर्यंतचे विधी करून, हार आणि समिधा शुद्ध कराव्यात.

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः कृत्वा पृथक्पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत्

मग, गर्भाधान, पुंसवन आणि सीमंतोन्नयन हे विधी करून, त्यांची आहुती वेगवेगळी द्यावी आणि नवीन प्रज्वलित अग्नीचे ध्यान करावे.

त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृंगं द्विशीर्षकम् मधुपिंगं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम्

तो अग्नी तीन पायांचा, सात हातांचा, चार शिंगांचा, दोन डोक्यांचा, मधासारखा पिवळा, तीन डोळ्यांचा, जटा आणि डोक्यावर अर्धचंद्र असलेला असा ध्यानात घ्यावा.