शिवपुराणम्

वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते मध्यं च मध्यमांगुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः

त्याची उंची विटस्त्याच्या दुप्पट असावी, नाभीच्या खालीच असावी. मध्यभागी मोजणी मध्यम बोटाच्या मधल्या आणि वरच्या सांध्यावरून करावी.

अंगुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा

पंडितांच्या मते, एक हात चोवीस बोटांचा असतो. त्याभोवती तीन, दोन किंवा एक मेखला घालावी.

यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधारवदेव वा

कुंड मृत्तिकेने गुळगुळीत, आवडेल तसे आणि मजबूत बनवावे. ते अश्वत्थाच्या पानासारखे किंवा हत्तीच्या आधारासारखे असावे.

मेखलामध्यतः कुर्यात्पश्चिमे दक्षिणे ऽपि वा शोभनामग्नितः किंचिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः

मेखला मधोमध, पश्चिम किंवा दक्षिण बाजूला, सुंदर आणि अग्नीपेक्षा थोडी खाली, हलक्या फटीसह करावी.

अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किंचिदुत्सृज्य मेखलाम् नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती

मेखला कुंडाच्या पुढील बाजूला थोडी उघडी ठेवावी. वेदीची उंची ठरलेली नाही; ती मऊ किंवा वाळूची असू शकते.

मंडलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् कुण्डं च मृन्मयं वेदिमालिपेद्गोमयांबुना

गायच्या शेण आणि पाण्याने मंडळ तयार करावे. पात्राचा आकार ठरवलेला नाही. अग्निकुंड मातीचे असावे आणि वेदी गायच्या शेण व पाण्याने लिंपावी.

प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदंभसा स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विल्लिखेत्ततः

पात्र धुऊन गरम करावे आणि दुसऱ्या पाण्याने शिंपडावे. मग आपल्या परंपरेनुसार कुंड वगैरेवर चिन्हे कोरावीत.

संप्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्

शिंपडून, कुशा किंवा फुलांनी अग्नीचे आसन मांडावे. पूजा आणि होमासाठी लागणारी सर्व सामग्री तयार ठेवावी.

प्रक्षाल्यक्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्

जे वस्त्र किंवा वस्तू धुणे आवश्यक आहेत, त्या धुऊन, शिंपडून शुद्ध कराव्यात. त्या रत्नांच्या किंवा लाकडाच्या असोत, किंवा विद्वान ब्राह्मणाच्या घरातून आलेल्या असोत.

अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्

किंवा दुसरा योग्य अग्नी आदराने आणावा. मग कुंड वगैरेच्या भोवती तीन वेळा प्रदक्षिणा घालावी.

वह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः संमुखेन वा

अग्नीचे बीजमंत्र उच्चारून, अग्नीचे आसनावर स्थापने करावी, योनीमार्गाने किंवा स्वतःच्या समोरून तसेच करावे.

नियोगः प्रदेश सर्वं कुंडं कुर्याद्विचक्षणः स्वनाभ्यंतःस्थितं वह्निं तद्रंध्राद्विस्फुलिंगवद्

कुशल व्यक्तीने संपूर्ण कुंडाची व्यवस्था करावी. अग्नी जणू आपल्या नाभीतून, त्या छिद्रातून जणू ठिणगीसारखा बाहेर येतो, असे ठेवावे.

निर्गम्य पावके बह्ये लीनं बिंबाकृति स्मरेत् आज्यसंस्कारपर्यंतमन्वाधानपुरस्सरम्

अग्नी बाहेर आल्यावर, तो एकत्रित आणि वर्तुळाकार आहे असे ध्यान करावे. तूप शुद्धी पूर्ण होईपर्यंत, पूर्वकर्मानुसार सर्व विधी करावेत.

स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः

आपल्या परंपरेनुसार, मंत्र जाणणाऱ्याने मूलमंत्राने विधी करावा. शिवमूर्तीची पूजा करून, मग दक्षिण बाजूने पुढे जावे.

न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ

तुपावर मंत्र ठेवावा, 'गाय' नावाची मुद्रा दाखवावी. सुवर्णाचे स्रुक-स्रुव घ्यावेत; कांस्य, लोखंड किंवा दगडाचे नसावेत.

यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते

किंवा ते यज्ञासाठीच्या लाकडाचे, किंवा शास्त्रानुसार मान्य असलेले, किंवा पवित्र वृक्षाच्या पानाचे असावेत, ते अखंड व मधून उगवलेले असावेत.

संसृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ संताप्य प्रोक्षयेत्पुनः पारार्षर्च्यस्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः

ते कुशांनी एकत्र बांधून अग्नीत तापवावेत आणि पुन्हा शिंपडावेत. आपल्या परंपरेनुसार, शिवपूजेपासून सुरुवात करून सर्व विधी करावेत.

जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये भ्रुंस्तुंब्रुश्रुं क्रमेणैव पुंड्रंद्रमित्यतः परम्

अग्निशुद्धीसाठी आठ बीजमंत्रांनी हवन करावे: 'भ्रुं', 'स्तुं', 'बृशृं', 'पुंड्रं', 'द्रं' आणि पुढील मंत्रांनी क्रमाने.

बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया

सात जिह्वांसाठी सात बीजमंत्र असतात, तेही क्रमाने. मधली जिह्वा 'त्रिशिखा' म्हणून ओळखली जाते आणि ती अनेक रूपांची आहे.

रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा

त्या जिह्वा म्हणजे: लाल, अग्नीची, नैऋती, काळी, 'सुप्रभा' नावाची, आणि एक अतिरिक्त 'मरुत्जिह्वा', प्रत्येक आपल्या नावानुसार तेजस्वी.

स्वबिजानन्तरं वाच्या स्वाहांतञ्च यथाक्रमम् जिह्वामंत्रैस्तु तैर्हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वेकैकश क्रमात्

प्रत्येक बीजमंत्रानंतर 'स्वाहा' म्हणावे. त्या जिह्वामंत्रांनी तूप अर्पण करावे आणि प्रत्येक जिह्वेला क्रमाने अर्पण करावे.

रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्

'रं', 'वह्नये', 'स्वाहा' या तीन मंत्रांनी मधे तीन आहुती द्याव्यात. नंतर तुपाने किंवा समिधांनी शिंपडावे.

एवं कृते शिवाग्निः स्यात्स्मरेत्तत्र शिवासनम् तत्रावाह्य यजेद्देवमर्धनारीश्वरं शिवम् दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत्

असे केल्यावर शिवाचा अग्नी स्थिर होतो. तिथे शिवाच्या आसनाचे ध्यान करावे. तिथे देवतेचे आवाहन करून अर्धनारीश्वर शिवाची पूजा करावी, दिव्यापर्यंत शिंपडावे आणि नंतर उत्तम होम करावा.

ताः पालाश्यः परा वापि याज्ञिया द्वादशांगुलाः अवक्रा न स्वयं शुष्कास्सत्वचो निर्व्रणाः समाः

त्या पळसाच्या किंवा दुसऱ्या योग्य झाडाच्या समिधा, यज्ञासाठी वापराव्यात. त्या बारा बोट लांब, सरळ, आपोआप सुकलेल्या नसाव्यात, साल तुटलेली नसावी, कुठेही डाग नसावेत आणि सगळ्या समिधा सारख्या असाव्यात.

दशांगुला वा विहिताः कनिष्ठांगुलिसंमिताः प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि

किंवा त्या समिधा दहा बोट लांब, लहान बोटाने मोजाव्यात, किंवा हाताच्या पंजाएवढ्या असाव्यात. त्या सर्व समिधा अग्नीत समर्पित कराव्यात.

दूर्वापत्रसमाकारां चतुरंगुलमायताम् दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः

नंतर, दुर्वा पानासारख्या आकाराची आणि चार बोट लांब तुपाची आहुती द्यावी. त्यानंतर, एक तांदळाच्या दाण्याएवढे अन्न समर्पित करावे.

लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे

तसेच, लाह्या, मोहरी, ज्वारी, तीळ, आणि खाण्याचे, चाटण्याचे किंवा शोषण्याचे पदार्थ, हे सर्व तुपात मिसळून, उपलब्ध असल्यास वापरता येतात.

दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम्

तेथे, आपल्या शक्तीनुसार दहा, पाच किंवा तीन आहुती द्याव्यात. किंवा एकच आहुती दिली तरी चालेल.

श्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचाशेषात्करेण वा तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा

तुपाची आहुती समिधेने, किंवा समिधा नसेल तर हाताने, दिव्य पात्राने किंवा ऋषीने पवित्र केलेल्या पाण्याने द्यावी.