शिवपुराणम्

नित्योत्सवं प्रकुर्वीत यथोक्तं शिवशासने विपुले तैजसे पात्रे रक्तपद्मोपशोभिते

शिवाच्या आज्ञेनुसार, रोजचा उत्सव मोठ्या तेजस्वी आणि लाल कमळांनी सजवलेल्या पात्रात करावा.

अस्त्रं पाशुपतं दिव्यं तत्रावाह्य समर्चयेत् शिवस्यारोप्यः तत्पात्रं द्विजस्यालंकृतस्य च

तेथे दिव्य पाशुपत अस्त्राची आवाहन करून पूजा करावी. शिवाचे पात्र सजवलेल्या ब्राह्मणावर ठेवावे.

न्यस्तास्त्रवपुषा तेन दीप्तयष्टिधरस्य च प्रासादपरिवारेभ्यो बहिर्मंगलनिःस्वनैः

अस्त्राचे रूप त्याच्यावर ठेवून, तेजस्वी काठी हातात घेऊन, मंदिराच्या बाहेर मंगलध्वनीत जावे.

नृत्यगेयादिभिश्चैव सह दीपध्वजादिभिः प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा न द्रुतं चाविलम्बितम्

नृत्य, गाणे आणि इतर सोहळ्यांसह, दिवे, ध्वज इत्यादी घेऊन, तीन प्रदक्षिणा कराव्यात—ना फार जलद, ना फार हळू.

महापीठं समावृत्य त्रिःप्रदक्षिणयोगतः पुनः प्रविष्टो द्वारस्थो यजमानः कृताञ्जलिः आदायाभ्यंतरं नीत्वा ह्यस्त्रमुद्वासयेत् ततः

महापीठाभोवती तीन वेळा प्रदक्षिणा करून, यजमान दारात उभा राहून, हात जोडून पुन्हा आत जावा, अस्त्र घेऊन आत नेऊन त्याचे विसर्जन करावे.

प्रदक्षिणादिकं कृत्वा यथापूर्वोदितं क्रमात् आदाय चाष्टपुष्पाणि पूजामथ समापयेत्

पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे प्रदक्षिणा व इतर विधी करून, आठ फुले घेऊन पूजा पूर्ण करावी.

अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थंडिले ऽपि वा वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृन्मये वा नवे शुभे

आता मी अग्निकर्म सांगतो—कुंडात, सपाट जागी, वेदीवर, लोखंडाच्या किंवा नवीन मृत्तिकेच्या शुभ पात्रात.

आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् तत्राराध्य महादेवं होमकर्म समाचरेत्

विधीनुसार अग्नी प्रस्थापित करून, नीट तयार केल्यावर, तेथे महादेवाची पूजा करावी आणि होम करावा.

कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम्

कुंड दोन हात रुंद, एक हात रुंद, गोल किंवा चौकोनी असू शकते. वेदीवर मंडलही काढावे.

कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्ये ऽष्टदलाम्बुजम् चतुरंगुलमुत्सेधं तस्य द्व्यंगुलमेव वा

कुंड विस्तीर्ण आणि खोल असावे. मध्यभागी आठ पाकळ्यांचे कमळ असावे, चार बोटे किंवा दोन बोटे उंचीचे असावे.

वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते मध्यं च मध्यमांगुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः

त्याची उंची विटस्त्याच्या दुप्पट असावी, नाभीच्या खालीच असावी. मध्यभागी मोजणी मध्यम बोटाच्या मधल्या आणि वरच्या सांध्यावरून करावी.

अंगुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा

पंडितांच्या मते, एक हात चोवीस बोटांचा असतो. त्याभोवती तीन, दोन किंवा एक मेखला घालावी.

यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधारवदेव वा

कुंड मृत्तिकेने गुळगुळीत, आवडेल तसे आणि मजबूत बनवावे. ते अश्वत्थाच्या पानासारखे किंवा हत्तीच्या आधारासारखे असावे.

मेखलामध्यतः कुर्यात्पश्चिमे दक्षिणे ऽपि वा शोभनामग्नितः किंचिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः

मेखला मधोमध, पश्चिम किंवा दक्षिण बाजूला, सुंदर आणि अग्नीपेक्षा थोडी खाली, हलक्या फटीसह करावी.

अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किंचिदुत्सृज्य मेखलाम् नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती

मेखला कुंडाच्या पुढील बाजूला थोडी उघडी ठेवावी. वेदीची उंची ठरलेली नाही; ती मऊ किंवा वाळूची असू शकते.

मंडलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् कुण्डं च मृन्मयं वेदिमालिपेद्गोमयांबुना

गायच्या शेण आणि पाण्याने मंडळ तयार करावे. पात्राचा आकार ठरवलेला नाही. अग्निकुंड मातीचे असावे आणि वेदी गायच्या शेण व पाण्याने लिंपावी.

प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदंभसा स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विल्लिखेत्ततः

पात्र धुऊन गरम करावे आणि दुसऱ्या पाण्याने शिंपडावे. मग आपल्या परंपरेनुसार कुंड वगैरेवर चिन्हे कोरावीत.

संप्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्

शिंपडून, कुशा किंवा फुलांनी अग्नीचे आसन मांडावे. पूजा आणि होमासाठी लागणारी सर्व सामग्री तयार ठेवावी.

प्रक्षाल्यक्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्

जे वस्त्र किंवा वस्तू धुणे आवश्यक आहेत, त्या धुऊन, शिंपडून शुद्ध कराव्यात. त्या रत्नांच्या किंवा लाकडाच्या असोत, किंवा विद्वान ब्राह्मणाच्या घरातून आलेल्या असोत.

अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्

किंवा दुसरा योग्य अग्नी आदराने आणावा. मग कुंड वगैरेच्या भोवती तीन वेळा प्रदक्षिणा घालावी.

वह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः संमुखेन वा

अग्नीचे बीजमंत्र उच्चारून, अग्नीचे आसनावर स्थापने करावी, योनीमार्गाने किंवा स्वतःच्या समोरून तसेच करावे.

नियोगः प्रदेश सर्वं कुंडं कुर्याद्विचक्षणः स्वनाभ्यंतःस्थितं वह्निं तद्रंध्राद्विस्फुलिंगवद्

कुशल व्यक्तीने संपूर्ण कुंडाची व्यवस्था करावी. अग्नी जणू आपल्या नाभीतून, त्या छिद्रातून जणू ठिणगीसारखा बाहेर येतो, असे ठेवावे.

निर्गम्य पावके बह्ये लीनं बिंबाकृति स्मरेत् आज्यसंस्कारपर्यंतमन्वाधानपुरस्सरम्

अग्नी बाहेर आल्यावर, तो एकत्रित आणि वर्तुळाकार आहे असे ध्यान करावे. तूप शुद्धी पूर्ण होईपर्यंत, पूर्वकर्मानुसार सर्व विधी करावेत.

स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः

आपल्या परंपरेनुसार, मंत्र जाणणाऱ्याने मूलमंत्राने विधी करावा. शिवमूर्तीची पूजा करून, मग दक्षिण बाजूने पुढे जावे.

न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ

तुपावर मंत्र ठेवावा, 'गाय' नावाची मुद्रा दाखवावी. सुवर्णाचे स्रुक-स्रुव घ्यावेत; कांस्य, लोखंड किंवा दगडाचे नसावेत.

यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते

किंवा ते यज्ञासाठीच्या लाकडाचे, किंवा शास्त्रानुसार मान्य असलेले, किंवा पवित्र वृक्षाच्या पानाचे असावेत, ते अखंड व मधून उगवलेले असावेत.

संसृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ संताप्य प्रोक्षयेत्पुनः पारार्षर्च्यस्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः

ते कुशांनी एकत्र बांधून अग्नीत तापवावेत आणि पुन्हा शिंपडावेत. आपल्या परंपरेनुसार, शिवपूजेपासून सुरुवात करून सर्व विधी करावेत.

जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये भ्रुंस्तुंब्रुश्रुं क्रमेणैव पुंड्रंद्रमित्यतः परम्

अग्निशुद्धीसाठी आठ बीजमंत्रांनी हवन करावे: 'भ्रुं', 'स्तुं', 'बृशृं', 'पुंड्रं', 'द्रं' आणि पुढील मंत्रांनी क्रमाने.

बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया

सात जिह्वांसाठी सात बीजमंत्र असतात, तेही क्रमाने. मधली जिह्वा 'त्रिशिखा' म्हणून ओळखली जाते आणि ती अनेक रूपांची आहे.