शिवपुराणम्

दानाद्धनकृतं नश्येन्ना ऽन्यथाकल्पकोटिभिः क्वचित्पापेन पुण्यं च वृद्धिपूर्वेण नश्यति

धनाने केलेले पाप दानाने नष्ट होते; अन्यथा ते कोट्यवधी कल्पांनंतरही राहते. कधी कधी पूर्वीच्या पापामुळे पुण्यही नष्ट होते.

बीजांशश्चैव वृद्ध्यंशो भोगांशः पुण्यपापयोः ज्ञाननाश्यो हि बीजांशो वृद्धिरुक्तप्रकारतः

पुण्य आणि पाप यांचे बीज, वाढ आणि भोग असे तीन भाग असतात; ज्ञानाने बीज नष्ट होते, वाढ आधी सांगितल्याप्रमाणे नष्ट होते.

भोजांशो भोगनाश्यस्तु नान्यथा पुण्यकोटिभिः बीजप्ररोहे नष्टे तु शेषो भोगाय कल्पते

भोगाचा भाग भोगानेच नष्ट होतो, अन्य कोणत्याही प्रकारे नाही, अगदी कोट्यवधी पुण्यानेही नाही. बीज नष्ट झाले की उरलेले फक्त भोगासाठी राहते.

देवानां पूजया चैव ब्रह्मणानां च दानतः तपोधिक्याच्च कालेन भोगः सह्यो भवेन्नृणाम् तस्मात्पापमकृत्वैव वस्तव्यंस्सुखमिच्छता

देवतांची पूजा, ब्राह्मणांना दान आणि तप वाढविल्याने मनुष्याला भोग मिळतो; म्हणून, सुख हवे असेल तर पाप करू नये.

सदाचारं श्रावयाशु येन लोकाञ्जयेद्बुधः धर्माधर्ममयान्ब्रूहि स्वर्गनारकदांस्तथा

सदाचार लवकर शिकव, ज्यामुळे ज्ञानी लोक जग जिंकतात. धर्म आणि अधर्म असलेल्या, स्वर्ग किंवा नरक देणाऱ्या कृतीही सांग.

सदाचारयुतो विद्वान्ब्राह्मणो नाम नामतः वेदाचारयुतो विप्रो ह्येतैरेकैकवान्द्विजः

सदाचार असलेला विद्वान 'ब्राह्मण' म्हणून ओळखला जातो; वेदांचा अभ्यास असलेला 'विप्र' असतो, आणि हे दोघेही द्विज आहेत.

अल्पाचारोल्पवेदश्च क्षत्रियो राजसेवकः किंचिदाचारवान्वैश्यः कृषिवाणिज्यकृत्तया

थोडा आचार आणि थोडे वेदज्ञान असलेला क्षत्रिय, म्हणजे राजाची सेवा करणारा; थोडा आचार असलेला वैश्य, म्हणजे शेती आणि व्यापार करणारा.

शूद्रब्राह्मण इत्युक्तः स्वयमेव हि कर्षकः असूयालुः परद्रोही चंडालद्विज उच्यते

जो शूद्र किंवा ब्राह्मण म्हणवतो, तो प्रत्यक्षात शेतकरीच असतो; जो दुसऱ्याचा हेवा करतो, इतरांना त्रास देतो, त्याला चांडाळ किंवा द्विज असं म्हणतात.

पृथिवीपालको राजा इतरेक्षत्रिया मताः धान्यादिक्रयवान्वैश्य इतरो वणिगुच्यते

जो पृथ्वीचे रक्षण करणारा राजा आहे, तो क्षत्रिय समजला जातो; जो धान्य वगैरे विकतो, तो वैश्य म्हणतात आणि दुसरा व्यापारी म्हणतो.

ब्रह्मक्षत्रियवैश्यानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते कर्षको वृषलो ज्ञेय इतरे चैव दस्यवः

ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांची सेवा करणारा शूद्र म्हणतात; शेतकरी वृषल म्हणून ओळखला जातो आणि उरलेले दस्यु म्हणतात.

सर्वो ह्युषःप्राचीमुखश्चिन्तयेद्देवपूर्वकान् धर्मानर्थांश्च तत्क्लेशानायं च व्ययमेव च

प्रत्येकाने पहाटे पूर्वेकडे तोंड करून, देवांनी सांगितलेली कर्तव्ये, उपजीविकेचे मार्ग, त्यातील कष्ट आणि खर्च यांचा विचार करावा.

आयुर्द्वेषश्च मरणं पापं भाग्यं तथैव च व्याधिः पुष्टिस्तथा शक्तिः प्रातरुत्थानदिक्फलम्

आयुष्य, वैर, मृत्यू, पाप, भाग्य, आजार, पोषण, ताकद आणि पहाटे उठण्याचे परिणाम यांचा विचार करावा.

निशांत्यायामोषा ज्ञेया यामार्धं संधिरुच्यते तत्काले तु समुत्थाय विण्मूत्रे विसृजेद्द्विजः

रात्र संपली की ती उषा म्हणतात; अर्धा याम म्हणजे संधीकाळ. त्या वेळी उठून द्विजाने लघवी आणि मल विसर्जन करावे.

गृहाद्दूरं ततो गत्वा बाह्यतः प्रवृतस्तथा उदङ्मुखः समाविश्य प्रतिबंधे ऽन्यदिङ्मुखः

घरापासून दूर जाऊन, बाहेरच्या जागी, उत्तर दिशेला तोंड करून बसावे; जर अडथळा असेल तर दुसऱ्या दिशेला तोंड करावे.

जलाग्निब्राह्मणादीनां देवानां नाभिमुख्यतः लिंगं पिधाय वामेन मुखमन्येन पाणिना

पाणी, अग्नी, ब्राह्मण किंवा देव यांच्या दिशेला तोंड करू नये; डाव्या हाताने लिंग झाकावे आणि दुसऱ्या हाताने तोंड झाकावे.

मलमुत्सृज्य चोत्थाय न पश्येच्चैव तन्मलम् उद्धृतेन जलेनैव शौचं कुर्याज्जलाद्बहिः

मल विसर्जन करून उठावे आणि त्या मलाकडे पाहू नये; पाण्यातून पाणी घेऊन, पाण्याच्या बाहेर स्वच्छता करावी.

अथवा देवपित्रार्षतीर्थावतरणं विना सप्त वा पञ्च वा त्रीन्वा गुदं संशोधयेन्मृदा

किंवा देव, पितर किंवा ऋषी यांच्या पवित्र स्थळी न जाता, मातीने सात, पाच किंवा तीन वेळा गुदद्वार स्वच्छ करावे.

लिंगे कर्कोटमात्रं तु गुदे प्रसृतिरिष्यते तत उत्थाय पद्धस्तशौचं गण्डूषमष्टकम्

लिंग स्वच्छ करताना कर्कोटाच्या आकाराएवढे पाणी वापरावे; गुदद्वार नीट स्वच्छ करावे. मग उठून हात धुवावेत आणि तोंड आठ वेळा पाण्याने धुवावे.

येन केन च पत्रेण काष्ठेन च जलाद्बहिः कार्यं संत्यज्य तर्जनीं दंतधावनमीरितम्

कोणत्याही भांड्यात किंवा लाकडाने, पाण्याच्या बाहेर स्वच्छता करावी; तर्जनी वापरू नये आणि दात घासावेत.

जलदेवान्नमस्कृत्य मंत्रेण स्नानमाचरेत् अशक्तः कंठदघ्नं वा कटिदघ्नमथापि वा

पाणी आणि देवांना मंत्राने नमस्कार करून स्नान करावे; शक्य नसेल तर गळ्यापर्यंत किंवा कंबरेपर्यंत स्नान करावे.

आजानु जलमाविश्य मंत्रस्नानं समाचरेत् देवादींस्तर्पयेद्विद्वांस्तत्र तीर्थजलेन च

गुडघ्यापर्यंत पाण्यात जाऊन मंत्राने स्नान करावे; तिथेच पवित्र पाण्याने देव वगैरे यांना तर्पण करावे.

धौतवस्त्रं समादाय पञ्चकच्छेन धारयेत् उत्तरीयं च किं चैव धार्यं सर्वेषु कर्मसु

धुतलेले वस्त्र घेऊन, पाच घडी करून नेसावे; आणि वरचे वस्त्र सर्व कर्मात घालावे.

नद्यादितीर्थस्नाने तु स्नानवस्त्रं न शोधयेत् वापीकूपगृहादौ तु स्नानादूर्ध्वं नयेद्बुधः

नदी किंवा पवित्र जलाशयात स्नान करताना स्नानाचे वस्त्र धुवू नये; पण विहीर, तळे किंवा घरात स्नान झाल्यावर ते धुवावे.

शिलादार्वादिके वापि जले वापि स्थलेपि वा संशोध्य पीडयेद्वस्त्रं पित्ःणां तृप्तये द्विजाः

दगडावर, गवतावर, पाण्यात किंवा जमिनीवर कुठेही वस्त्र धुवून, पिळून पितरांना तृप्त करावे, हे द्विजांनो.

जाबालकोक्तमंत्रेण भस्मना च त्रिपुंड्रकम् अन्यथा चेज्जले पात इतस्तन्नरकमृच्छति

जाबालांनी सांगितलेल्या मंत्राने भस्म लावून कपाळावर त्रिपुंड करावे; अन्यथा पाण्यात केल्यास त्या नरकात जावे लागते.

आपोहिष्ठेति शिरसि प्रोक्षयेत्पापशांतये यस्येति मंत्रं पादे तु संधिप्रोक्षणमुच्यते

पाप दूर व्हावं म्हणून 'आपोहिष्ठ' हा मंत्र डोक्यावर म्हणत पाणी शिंपडावं; 'यस्य' हा मंत्र पायांवर म्हणत सांध्यांवर शिंपडणं असं सांगितलं आहे.

पादे मूर्ध्नि हृदि चैव मूर्ध्नि हृत्पाद एव च हृत्पादमूर्ध्नि संप्रोक्ष्य मंत्रस्नानं विदुर्बुधाः

पाय, डोकं आणि हृदय — या तिन्ही ठिकाणी, पुन्हा डोकं, हृदय आणि पाय — अशा क्रमाने, प्रथम हृदय, मग पाय, मग डोकं यावर पाणी शिंपडल्यावर हेच मंत्रस्नान आहे असं ज्ञानी लोक मानतात.

ईषत्स्पर्शे च दौः स्वास्थ्ये राजराष्ट्रभये ऽपि च अत्यागतिकाले च मंत्रस्नानं समाचरेत्

जर कुणी हलकं स्पर्श केलं असेल, आजारी असताना, राजाचा किंवा राज्याचा भयं वाटत असेल, किंवा खूप दिवस गेला असेल, अशा वेळी मंत्रस्नान करावं.

प्रातः सूर्यानुवाकेन सायमग्न्यनुवाकतः अपः पीत्वा तथामध्ये पुनः प्रोक्षणमाचरेत्

सकाळी सूर्याच्या स्तोत्राने, संध्याकाळी अग्नीच्या स्तोत्राने, पाणी प्यायल्यानंतर आणि दुपारीसुद्धा पुन्हा पाणी शिंपडावं.