शिवपुराणम्

आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम्

महेश, शिव, या परमात्म्याचं निवासस्थान राजवाड्यासारखं, शिल्पशास्त्रात सांगितलेल्या सर्व गुणांनी युक्त असावं.

उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम् अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम्

उंच भिंतींनी वेढलेलं, पर्वतासारखं प्रवेशद्वार असलेलं, अनेक रत्नांनी झाकलेलं आणि सोन्याच्या फळकुटांनी सजलेलं असावं.

तप्तजांबूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम् मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम्

शुद्ध जांबूनद सोन्याचं बनवलेलं, शेकडो रत्नांच्या खांबांनी वेढलेलं, मोत्यांच्या माळांच्या छत्रांनी सजलेलं आणि प्रवाळाच्या कमानींनी शोभलेलं असावं.

चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः

सोन्याच्या दिव्य मुकुटांनी, ज्यावर कलशांची चिन्हे आहेत, असे अलंकृत केलेले होते.

राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समंततः

राजांना शोभेल अशी राजवाडे, राजमार्गांनी व इतर सुंदर रस्त्यांनी सजलेली, आणि सर्वत्र उंच उंच प्रासादांनी नटलेली होती.

आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च अत्यन्तालंकृतप्रांतमंतरावरणैरिव

सर्व दिशांना आणि कोपऱ्यांत उत्तम आसने व स्थानांनी, जणू काही सुंदरपणे सजवलेल्या आतील आवरणांनी, ती शोभून दिसत होती.

उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम्

नृत्य व गाण्यात निपुण अशा उत्तम स्त्रियांच्या हजारो समूहांनी, आणि बासरी व वीणेवर कुशल असलेल्या अनेक पुरुषांनी ती वेढलेली होती.

रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः

शूर रक्षकांनी, हत्ती, घोडे आणि रथांसह, तसेच असंख्य फुलांच्या बागा आणि अनेक सरोवरांनी ती सुरक्षित व सुंदर बनली होती.

दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम् वेदवेदांततत्त्वज्ञैश्शिवशास्त्रपरायणैः

अनेक मोठ्या जलाशयांनी सर्व दिशांना उजळून निघालेली, वेद, वेदान्त आणि शास्त्रांचे तत्त्व जाणणारे, शिवशास्त्राला समर्पित लोकांनी ती भरलेली होती.

शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः शांतैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः

शिवाच्या आश्रमात रमणारे, शिवशास्त्रात सांगितलेल्या गुणांनी युक्त, शांत, हसतमुख, समृद्ध आणि नेहमी चांगल्या वर्तनाला धरून राहणारे भक्त तिथे होते.

शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिस्सेवितद्विजैः एवमंतर्बहिर्वाथयथाशक्तिविनिर्मितैः

शैव, माहेश्वर आणि पूज्य ब्राह्मण यांच्या सेवेत, आत आणि बाहेर, प्रत्येकाच्या सामर्थ्यानुसार बांधलेली होती.

स्थाने शिलामये दांते दारवे चेष्टकामये केवलं मृन्मये वापि पुण्यारण्ये ऽथ वा गिरौ

शिळेच्या, लाकडाच्या, विटांच्या किंवा मातीच्या घरात, पवित्र अरण्यात किंवा डोंगरावरही, कुठेही असो.

नद्यां देवालये ऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवंचयन् द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत्

नदीत, देवळात, इतर कुठेही, शुभ घरात किंवा प्रदेशात, श्रीमंत असो वा गरीब, आपल्या शक्तीप्रमाणे आणि न्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीने, भक्तीभावाने देवाची पूजा करावी.

अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्चयेत् न तस्य प्रत्यवायो ऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः

पण अन्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीनेही जर भक्तीने शिवाची पूजा केली, तरी त्याला दोष लागत नाही, कारण प्रभू भक्ताच्या भावाने बांधला जातो.

न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्

पण न्यायाने मिळवलेल्या संपत्तीनेही जर भक्तीविना पूजा केली, तर त्याला फळ मिळत नाही; येथे फक्त भक्तीच कारण आहे.

भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः

शिवासाठी भक्तीने आणि आपल्या क्षमतेनुसार जे काही केले जाते, ते थोडे असो वा जास्त, श्रीमंत आणि गरीब दोघांनाही सारखेच फळ मिळते.

भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोपि मानवः महाविभवसारोपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः

भक्तीने प्रेरित होऊन, कमी संपत्ती असलेला माणूसही कृती करावी; पण प्रचंड संपत्ती असलेला, जर भक्तीविना असेल, तर त्याने काही करू नये.

सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः न तेन फलभाक्स स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम्

कोणी सर्वस्वही शिवाला भक्तीविना दिले, तरी त्याला फळ मिळत नाही; येथे फक्त भक्तीच कारण आहे.

न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मकम्

अत्यंत कठोर तप किंवा मोठ्या यज्ञांनीही, शिवस्वरूप भक्तीशिवाय, कोणीही दिव्य शिवपुरी गाठू शकत नाही.

गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे शिवे भक्तिर्न संदेहस्तया भक्तो विमुच्यते

कृष्णा, सर्वांत गुप्तापेक्षा अधिक गुप्त अशी, परमेश्वर शिवाची भक्ती आहे; त्या भक्तीने भक्त नक्कीच मुक्त होतो, यात शंका नाही.

शिवमंत्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः

शिवमंत्राचा जप, ध्यान, होम, यज्ञ, तप, अध्ययन, दान—हे सर्व अंतःकरणातील भावासाठीच आहेत; यात काहीच शंका नाही.

भावहीनो नरस्सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते भावयुक्तः पुनस्सर्वमकृत्वापि विमुच्यते

भाव नसताना माणूस कितीही कर्म केलं तरी त्याला मुक्ती मिळत नाही; पण ज्याच्या मनात भक्ती आहे, तो काहीही न करता सुटतो.

चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः

शिवभक्ताला हजारो चांद्रायण व्रतं, शेकडो प्राजापत्य विधी किंवा इतर मासिक उपवासांची काहीच गरज नाही.

अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च तपंति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते

ज्यांच्या मनात भक्ती नाही, असे लोक या जगात आणि डोंगरातील गुहांतही तप करतात, पण त्यांना फक्त थोड्याशा सुखासाठीच हे मिळतं; खऱ्या भक्ताला मात्र मुक्ती मिळते.

सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः

सात्त्विक कर्म मुक्ती देतं; योगी नेहमी सात्त्विकतेत राहतात. राजसिक लोक राजस कर्म करतात आणि त्यांना सिद्धी मिळते.

असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्ये ऽपि तादृशाः

असुर, राक्षस आणि इतर तमोगुणी लोक, तसेच काही माणसं, फक्त या जगातील सुखासाठी परमेश्वराची पूजा करतात.

तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते

कोणाचाही स्वभाव तामस, राजस किंवा सात्त्विक असो, भक्तीच्या आधारावर जो परमेश्वराची पूजा करतो, त्याला शुभत्व मिळतं.

यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्

पापाच्या समुद्रातून वाचवण्यासाठी भक्ती म्हणजे जणू काही नौका आहे. म्हणून ज्याच्याकडे भक्ती आहे, त्याला राजस किंवा तामस गुणांची काहीच गरज नाही.

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितो ऽपि वा शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः

कोणीतरी अगदी नीच, अज्ञान, किंवा पतित असला, तरी तो जर शिवाला शरण गेला, तर कृष्णा, तो सर्व देव आणि दानवांच्याही पूजेचा पात्र होतो.