शिवपुराणम्

वंशद्वयपित्ःणां च कुलकोट्युद्धरं विदुः कृष्णवेण्यां प्रशंसंति मीनगे च गुरौ रवौ

अशा कृतींमुळे आपल्या दोन कुलातील असंख्य पिढ्या उध्दरल्या जातात; कृष्णवेणीच्या तीरावर, विशेषतः सूर्य मीन राशीत असताना, या गोष्टींची फार प्रशंसा केली जाते.

तत्तत्तीर्थे च तन्मासि स्नानमिंद्रपदप्रदम् गंगां वा सह्यजां वापि समाश्रित्य वसेद्बुधः

प्रत्येक तीर्थस्थळी त्याच्या ठराविक महिन्यात स्नान केल्याने इंद्रपद मिळते; ज्ञानी माणसाने गंगा किंवा सह्याद्रीतून वाहणाऱ्या नद्यांच्या जवळ राहावे.

तत्कालकृतपापस्य क्षयो भवति निश्चितम् रुद्रलोकप्रदान्येव संति क्षेत्राण्यनेकशः

त्या काळात केलेल्या पापांचा नाश निश्चितच होतो; अनेक क्षेत्रे अशी आहेत की जी रुद्रलोक देतात.

ताम्रपर्णी वेगवती ब्रह्मलोकफलप्रदे तयोस्तीरे हि संत्येव क्षेत्राणि स्वर्गदानि च

ताम्रपर्णी आणि वेगवती या ब्रह्मलोकाचे फळ देतात; त्यांच्या तीरावर स्वर्ग देणारी क्षेत्रेही आहेत.

संति क्षेत्राणि तन्मध्ये पुण्यदानि च भूरिशः तत्र तत्र वसन्प्राज्ञस्तादृशं च फलं लभेत्

त्यामध्ये अनेक पुण्य देणारी क्षेत्रे आहेत; ज्ञानी माणूस जिथे जाईल तिथे तिथले फळ मिळवतो.

सदाचारेण सद्वृत्त्या सदा भावनयापि च वसेद्दयालुः प्राज्ञो वै नान्यथा तत्फलं लभेत्

सदैव चांगले वर्तन, उत्तम आचार आणि सातत्याने मनन यामुळे दयाळू आणि ज्ञानी माणसाने राहावे; अन्यथा त्या फळाची प्राप्ती होत नाही.

पुण्यक्षेत्रे कृतं पुण्यं बहुधा ऋद्धिमृच्छति पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं महदण्वपि जायते

पवित्र क्षेत्रात केलेले पुण्य अनेक प्रकारे वाढते; पण तिथेच केलेले पाप मोठे होते.

तत्कालं जीवनार्थश्चेत्पुण्येन क्षयमेष्यति पुण्यमैश्वर्यदं प्राहुः कायिकं वाचिकं तथा

त्या वेळी जर कोणी पुण्याने आयुष्य मिळवू पाहतो, तर नाश होतो; पुण्य शरीराने किंवा वाणीने केले असले तरी समृद्धी देणारे मानले आहे.

मानसं च तथा पापं तादृशं नाशयेद्द्विजाः मानसं वज्रलेपं तु कल्पकल्पानुगं तथा

मनाने केलेले पापसुद्धा द्विजांनी नष्ट होते; पण मनाचे पाप वज्रासारखे घट्ट राहते आणि अनेक कल्पांपर्यंत टिकते.

ध्यानादेव हि तन्नश्येन्नान्यथा नाशमृच्छति वाचिकं जपजालेन कायिकं कायशोषणात्

ध्यानानेच ते नष्ट होते; अन्य कोणत्याही प्रकारे नाही. वाणीने केलेले पाप जपाने, शरीराने केलेले पाप तपाने नष्ट होते.

दानाद्धनकृतं नश्येन्ना ऽन्यथाकल्पकोटिभिः क्वचित्पापेन पुण्यं च वृद्धिपूर्वेण नश्यति

धनाने केलेले पाप दानाने नष्ट होते; अन्यथा ते कोट्यवधी कल्पांनंतरही राहते. कधी कधी पूर्वीच्या पापामुळे पुण्यही नष्ट होते.

बीजांशश्चैव वृद्ध्यंशो भोगांशः पुण्यपापयोः ज्ञाननाश्यो हि बीजांशो वृद्धिरुक्तप्रकारतः

पुण्य आणि पाप यांचे बीज, वाढ आणि भोग असे तीन भाग असतात; ज्ञानाने बीज नष्ट होते, वाढ आधी सांगितल्याप्रमाणे नष्ट होते.

भोजांशो भोगनाश्यस्तु नान्यथा पुण्यकोटिभिः बीजप्ररोहे नष्टे तु शेषो भोगाय कल्पते

भोगाचा भाग भोगानेच नष्ट होतो, अन्य कोणत्याही प्रकारे नाही, अगदी कोट्यवधी पुण्यानेही नाही. बीज नष्ट झाले की उरलेले फक्त भोगासाठी राहते.

देवानां पूजया चैव ब्रह्मणानां च दानतः तपोधिक्याच्च कालेन भोगः सह्यो भवेन्नृणाम् तस्मात्पापमकृत्वैव वस्तव्यंस्सुखमिच्छता

देवतांची पूजा, ब्राह्मणांना दान आणि तप वाढविल्याने मनुष्याला भोग मिळतो; म्हणून, सुख हवे असेल तर पाप करू नये.

सदाचारं श्रावयाशु येन लोकाञ्जयेद्बुधः धर्माधर्ममयान्ब्रूहि स्वर्गनारकदांस्तथा

सदाचार लवकर शिकव, ज्यामुळे ज्ञानी लोक जग जिंकतात. धर्म आणि अधर्म असलेल्या, स्वर्ग किंवा नरक देणाऱ्या कृतीही सांग.

सदाचारयुतो विद्वान्ब्राह्मणो नाम नामतः वेदाचारयुतो विप्रो ह्येतैरेकैकवान्द्विजः

सदाचार असलेला विद्वान 'ब्राह्मण' म्हणून ओळखला जातो; वेदांचा अभ्यास असलेला 'विप्र' असतो, आणि हे दोघेही द्विज आहेत.

अल्पाचारोल्पवेदश्च क्षत्रियो राजसेवकः किंचिदाचारवान्वैश्यः कृषिवाणिज्यकृत्तया

थोडा आचार आणि थोडे वेदज्ञान असलेला क्षत्रिय, म्हणजे राजाची सेवा करणारा; थोडा आचार असलेला वैश्य, म्हणजे शेती आणि व्यापार करणारा.

शूद्रब्राह्मण इत्युक्तः स्वयमेव हि कर्षकः असूयालुः परद्रोही चंडालद्विज उच्यते

जो शूद्र किंवा ब्राह्मण म्हणवतो, तो प्रत्यक्षात शेतकरीच असतो; जो दुसऱ्याचा हेवा करतो, इतरांना त्रास देतो, त्याला चांडाळ किंवा द्विज असं म्हणतात.

पृथिवीपालको राजा इतरेक्षत्रिया मताः धान्यादिक्रयवान्वैश्य इतरो वणिगुच्यते

जो पृथ्वीचे रक्षण करणारा राजा आहे, तो क्षत्रिय समजला जातो; जो धान्य वगैरे विकतो, तो वैश्य म्हणतात आणि दुसरा व्यापारी म्हणतो.

ब्रह्मक्षत्रियवैश्यानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते कर्षको वृषलो ज्ञेय इतरे चैव दस्यवः

ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांची सेवा करणारा शूद्र म्हणतात; शेतकरी वृषल म्हणून ओळखला जातो आणि उरलेले दस्यु म्हणतात.

सर्वो ह्युषःप्राचीमुखश्चिन्तयेद्देवपूर्वकान् धर्मानर्थांश्च तत्क्लेशानायं च व्ययमेव च

प्रत्येकाने पहाटे पूर्वेकडे तोंड करून, देवांनी सांगितलेली कर्तव्ये, उपजीविकेचे मार्ग, त्यातील कष्ट आणि खर्च यांचा विचार करावा.

आयुर्द्वेषश्च मरणं पापं भाग्यं तथैव च व्याधिः पुष्टिस्तथा शक्तिः प्रातरुत्थानदिक्फलम्

आयुष्य, वैर, मृत्यू, पाप, भाग्य, आजार, पोषण, ताकद आणि पहाटे उठण्याचे परिणाम यांचा विचार करावा.

निशांत्यायामोषा ज्ञेया यामार्धं संधिरुच्यते तत्काले तु समुत्थाय विण्मूत्रे विसृजेद्द्विजः

रात्र संपली की ती उषा म्हणतात; अर्धा याम म्हणजे संधीकाळ. त्या वेळी उठून द्विजाने लघवी आणि मल विसर्जन करावे.

गृहाद्दूरं ततो गत्वा बाह्यतः प्रवृतस्तथा उदङ्मुखः समाविश्य प्रतिबंधे ऽन्यदिङ्मुखः

घरापासून दूर जाऊन, बाहेरच्या जागी, उत्तर दिशेला तोंड करून बसावे; जर अडथळा असेल तर दुसऱ्या दिशेला तोंड करावे.

जलाग्निब्राह्मणादीनां देवानां नाभिमुख्यतः लिंगं पिधाय वामेन मुखमन्येन पाणिना

पाणी, अग्नी, ब्राह्मण किंवा देव यांच्या दिशेला तोंड करू नये; डाव्या हाताने लिंग झाकावे आणि दुसऱ्या हाताने तोंड झाकावे.

मलमुत्सृज्य चोत्थाय न पश्येच्चैव तन्मलम् उद्धृतेन जलेनैव शौचं कुर्याज्जलाद्बहिः

मल विसर्जन करून उठावे आणि त्या मलाकडे पाहू नये; पाण्यातून पाणी घेऊन, पाण्याच्या बाहेर स्वच्छता करावी.

अथवा देवपित्रार्षतीर्थावतरणं विना सप्त वा पञ्च वा त्रीन्वा गुदं संशोधयेन्मृदा

किंवा देव, पितर किंवा ऋषी यांच्या पवित्र स्थळी न जाता, मातीने सात, पाच किंवा तीन वेळा गुदद्वार स्वच्छ करावे.

लिंगे कर्कोटमात्रं तु गुदे प्रसृतिरिष्यते तत उत्थाय पद्धस्तशौचं गण्डूषमष्टकम्

लिंग स्वच्छ करताना कर्कोटाच्या आकाराएवढे पाणी वापरावे; गुदद्वार नीट स्वच्छ करावे. मग उठून हात धुवावेत आणि तोंड आठ वेळा पाण्याने धुवावे.

येन केन च पत्रेण काष्ठेन च जलाद्बहिः कार्यं संत्यज्य तर्जनीं दंतधावनमीरितम्

कोणत्याही भांड्यात किंवा लाकडाने, पाण्याच्या बाहेर स्वच्छता करावी; तर्जनी वापरू नये आणि दात घासावेत.