शिवपुराणम्

देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्

ज्ञानी लोक त्याला देवांचा सार म्हणतात, पण तो प्रत्यक्ष ज्ञानाच्या पलीकडे आहे असेही ऐकले आहे; त्याला आरंभ, मध्य किंवा शेवट नाही, तो संसाररूपी आजारावर औषध आहे.

शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिंगमुत्तमम्

शिवतत्त्व म्हणून जे ओळखलं जातं, ते जगात शाश्वत असं शिवाचं मुख्य कारण आहे. अशा या श्रेष्ठ लिंगाची पाच प्रकारच्या उपचारांनी आणि भक्तीभावाने पूजा करावी.

लिंगमूर्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमंगलम्

लिंग ही महादेव, म्हणजेच परमात्मा शिवाची मूर्ती आहे. स्नानाच्या वेळी विजयाच्या घोषासह शुभ विधी करावेत.

पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः

गायीचे तूप, दूध, दही, मध आणि इतर पदार्थ, तसेच फळांच्या मूळांचा रस, फळांचा सार, तीळ, मोहरी आणि सत्तू यांच्या सहाय्याने,

बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसंभवैः संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः

यवांसारख्या उत्तम बियांपासून, माश आणि इतर धान्यांच्या पूडीतून, लिंगाला लेप लावून, मग उष्ण पाण्याने स्नान घालावं.

घर्षयेद्विल्वपत्राद्यैर्लेपगंधापनुत्तये पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्युपचारतः

बिल्वपत्र वगैरेने लिंग घासून, लेप किंवा सुगंधाचा अंश काढावा. नंतर पुन्हा पाण्याने स्नान घालून, राजाच्या पद्धतीने पुढील उपचार करावेत.

सुगंधामलकं दद्याद्धरिद्रां च यथाक्रमम् ततः संशोध्य सलिलैर्लिंगं बेरमथापि वा

सुंगधी आवळा आणि हळद योग्य क्रमाने अर्पण करावी. त्यानंतर पाण्याने लिंग किंवा मूर्ती शुद्ध करावी.

स्नापयेद्गंधतोयेन कुशपुष्पोदकेन च हिरण्यरत्नतोयैश्च मंत्रसिद्धैर्यथाक्रमम्

सुगंधी पाणी, कुशा आणि फुलांचं पाणी, तसेच सोनं आणि रत्नांनी मंत्रसिद्ध केलेलं पाणी योग्य क्रमाने वापरून स्नान घालावं.

असंभवे तु द्रव्याणां यथासंभवसंभृतैः केवलैर्मंत्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्

जर सर्व पदार्थ उपलब्ध नसतील, तर जे मिळतील त्याने किंवा फक्त मंत्रसिद्ध पाण्यानेही श्रद्धेने शिवाला स्नान घालावं.

कलशेनाथ शंखेन वर्धन्या पाणिना तथा सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मंत्रपूर्वकम्

कळशी, शंख, वाढवणारी पात्र, हात, तसेच कुशा आणि फुलं यांच्या सहाय्याने, मंत्र म्हणत स्नान घालावं.

पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च लिंगसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च

पवमान, रुद्र, नील, त्वरीत या ऋचांनी, लिंगसूक्त आणि इतर सूक्तांनी, तसेच अथर्वशीर्षाने स्नान करावं.

ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च

ऋग्वेद, सामवेद, पाच शैव ब्राह्मण ऋचा आणि शिवाचा प्रणव या सर्वांनी देवांचा देव असलेल्या शिवाला स्नान घालावं.

यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा न तु कश्चिद्विशेषो ऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः

जसा देवाचा स्नान वगैरे विधी करतात, तसाच देवीचाही करावा. यात काहीही फरक नाही, कारण दोघंही सारखेच आहेत.

प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः देव्यैः प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्

सर्वप्रथम देवासाठी स्नान वगैरे विधी करून, नंतर देवाच्या आज्ञेने देवीसाठी ते करावेत.

अर्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते तत्र तत्रोपचाराणां लिंगे वान्यत्र वा क्वचित्

अर्धनारीश्वराची पूजा करताना कोणाला आधी किंवा नंतर असं काही नसतं. त्या वेळी उपचार लिंगावर किंवा योग्य त्या ठिकाणी करावेत.

कृत्वा ऽभिषेकं लिंगस्य शुचिना च सुगंधिना संमृज्य वाससा दद्यादंबरं चोपवीतकम्

शुद्ध आणि सुगंधी द्रव्यांनी लिंगाचा अभिषेक करून, ते वस्त्राने पुसावं आणि वस्त्र व उपवस्त्र अर्पण करावं.

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं च भूषणम् धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्

पाय धुण्यासाठी पाणी, आचमनासाठी पाणी, अर्घ्य, सुगंध, फुलं, दागिने, धूप, दीप, नैवेद्य, पिण्याचं पाणी आणि तोंड शुद्ध करण्यासाठी पाणी अर्पण करावं.

पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम् मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम्

पुन्हा आचमनासाठी पाणी, मग मुखवास द्यावं. त्यानंतर सर्व रत्नांनी सुशोभित असं सुंदर मुकुट अर्पण करावं.

भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च व्यजने चामरे छत्रं तालवृंतं च दर्पणम्

पवित्र दागिने, विविध माळा, पंखा, चामर, छत्र, ताडाच्या पानाचा पंखा आणि आरसा अर्पण करावा.

दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमंगलनिस्वनैः गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः

दीप दाखवल्यावर सर्व शुभ आवाजांसह, गाणे, नृत्य आणि विजयाच्या घोषासह पूजा करावी.

हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृन्मये शुभे पद्मकैश्शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः

सोन्याच्या, चांदीच्या, तांब्याच्या किंवा शुभ मातीच्या भांड्यात, कमळ, सुंदर फुले, बिया, दही, अक्षता याने सजवावे.

त्रिशूलशंखयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः

त्रिशूळ, शंखाची जोडी, कमळ, नंद्यावर्त, शेणाचे चिन्ह, श्रीवत्स, स्वस्तिक, आरसा, वज्र, अग्नि आणि इतर शुभ चिन्हे वापरावीत.

अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः

आठ दिवे भोवती आणि एक मध्यभागी ठेवून, डावीकडून सुरू होणाऱ्या नव शक्तींचा ध्यान करावा आणि त्यांची पूजा करावी.

कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः धेनुमुद्रां च संदर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्

कवचाने झाकून, सर्व बाजूंनी अस्त्रांनी रक्षण करून, दोन्ही हातांनी गायीची मुद्रा दाखवून, ते भांडे उचलावे.

अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम् विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा

किंवा त्या भांड्यात पाच दिवे योग्य क्रमाने ठेवावेत, किंवा दिशांना आणि मध्यभागी एक दिवा ठेवावा, किंवा फक्त एक दिवा ठेवावा.

ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिंगादेरुपरि क्रमात् त्रिः प्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया

मग ते भांडे उचलून, लिंग किंवा इतर मूर्तीभोवती मूळ मंत्राने तीन वेळा प्रदक्षिणा करावी.

दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगंधितम् कृत्वा पुष्पांजलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्

नंतर, मस्तकावर अर्घ्य अर्पण करावे, सुगंधी भस्म लावावे, मग फुलांची अंजली देऊन, नैवेद्य अर्पण करावा.

पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः पञ्चसौगंधिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्

नंतर पाणी अर्पण करावे, तोंड धुण्यासाठी पाणी द्यावे, आणि पाच प्रकारच्या सुगंधांनी युक्त तांबूल अर्पण करावा.

प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत् लिंगादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्यजपेच्छिवम्

शिंपडायचे ते शिंपडावे, गाणे-नृत्य करावे, लिंगाजवळ शिव आणि इतरांचे ध्यान करावे, आणि शक्ती मंत्र मनात जपावा.