शिवपुराणम्

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः

कंबरेवर, हातांवर आणि घोट्यांवर किंवा पाच अंगांच्या पद्धतीने हा हंस न्यास करून, त्यानंतर पंचाक्षरी मंत्र ठेवावा.

यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्

पूर्वी सांगितलेल्या मार्गाने, ज्याने शिवत्व प्राप्त होते, तोच शिवाची साधना किंवा पूजा करावी; जो शिव नाही, त्याने शिवाची साधना करू नये.

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम्

जो शिव नाही, त्याने शिवाचे ध्यान करू नये, त्याला शिवप्राप्तीही होत नाही. म्हणून, शैव भाव धारण करून, पशुभाव सोडावा.

शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः

'मीच शिव आहे' असे मनाशी ठरवून, शैव कृत्ये करावीत. कर्मयज्ञ, तपयज्ञ, जपयज्ञ, त्यानंतर ध्यानयज्ञ आणि ज्ञानयज्ञ—हे पाच यज्ञ सांगितले आहेत.

कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा

काही जण कर्मयज्ञात रमतात, काही तपयज्ञात, काही जपयज्ञात, तर काही ध्यानयज्ञात रमतात.

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः

काही जण ज्ञानयज्ञात रमतात, आणि प्रत्येक पुढील जण अधिक श्रेष्ठ असतो. क्रमयज्ञ दोन प्रकारचे सांगितले आहेत—इच्छेसह आणि इच्छाशिवाय.

कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः

इच्छा असलेला, इच्छा पूर्ण करून पुन्हा इच्छांमध्ये गुंततो; पण ज्याला इच्छा नाही, तो रुद्राच्या लोकात सुख उपभोगून नंतर तेथून मुक्त होतो.

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः

तपयज्ञात मन लावल्याने जन्म मिळतो—याबद्दल शंका नाही; आणि तपस्वी तेथे पुन्हा सुख उपभोगून नंतर तेथून मुक्त होतो.

जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह

जप आणि ध्यानयज्ञात मन लावल्याने मनुष्य म्हणून पृथ्वीवर जन्म मिळतो; जो जप आणि ध्यानयज्ञात रमतो, त्याला त्या विशेषतेमुळे येथे—

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम्

ज्ञान मिळवल्यावर मनुष्य लवकरच शिवाशी एकरूप होतो. म्हणूनच, शिवाची आज्ञा असलेले मुक्त लोक जरी कर्मयज्ञ करतात, तरी तो देहधारकांसाठीच असतो.

अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्

जर कर्म इच्छा न ठेवता केले तर ते मुक्तीकडे नेते; पण इच्छा धरून केले तर ते फक्त बंधन निर्माण करते. म्हणून पाच यज्ञांमध्ये ध्यान आणि ज्ञान यावरच मन लावावे.

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः

ज्याच्याकडे ध्यान आणि ज्ञान दोन्ही आहेत, तो संसारसागर पार करतो; तो हिंसा वगैरे दोषांपासून मुक्त असतो आणि त्याचे मन शुद्ध असते.

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः

या सर्वांत ध्यानयज्ञ श्रेष्ठ आहे, कारण तो मुक्तीचे फळ देतो; जसे बाह्य कर्म करणाऱ्यांना मर्यादित फळच मिळते.

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्

जसे राजाच्या महालात, तसेच कर्म करणाऱ्यांमध्येही; ध्यान करणाऱ्यांचे रूप सूक्ष्म असते आणि त्यांची दैवी उपस्थिती प्रत्यक्ष जाणवते.

यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्

इथे जसे माती, लाकूड यांसारख्या वस्तूंनी स्थूल कर्मांची रूपे तयार होतात, तसे ध्यानयज्ञात रमणारे लोक दगड किंवा मातीच्या देवतांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतात.

नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः

जेव्हा शिवाचे खरे स्वरूप ओळखले जात नाही, तेव्हा अंतिम साध्य मिळत नाही; जो मनात असलेल्या शिवाला सोडून बाहेर पूजन करतो, त्याला ते साध्य होत नाही.

हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते

ज्याच्या हातात फळ आहे त्याने ते टाकून स्वतःचा कोपर चाटू नये; ज्ञानातून ध्यान निर्माण होते आणि ध्यानातून पुन्हा ज्ञान वाढते.

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे

ज्ञान आणि ध्यान या दोन्हीमुळे मुक्ती मिळते; म्हणून ध्यानात मन लावावे—बारा बोटांच्या अंतरावर, डोक्याच्या टोकावर, कपाळावर किंवा भुवयांच्या मध्ये.

नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा

किंवा नाकाच्या टोकावर, तोंडात, मानेवर, हृदयात किंवा नाभीवर—या शाश्वत स्थळी श्रद्धेने भरलेल्या मनाने ध्यान करावे.

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा

बाह्य उपचारांनी देव आणि देवीचे पूजन करावे; किंवा नेहमी लिंगात किंवा जरी ते कृत्रिम असले तरी पूजन करावे.

वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा

अग्नीत किंवा वेदीवर, आपल्या भक्तीनुसार व सामर्थ्यानुसार पूजन करावे; किंवा अंतःकरणात आणि बाहेरही परमेश्वराचे पूजन करावे. अंतःकरणी पूजन करणाऱ्याने बाह्य पूजन करावे किंवा करू नये.

व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु

शिवशास्त्रात शिवाने स्वतः शिवायेला सांगितलेली पूजेची पद्धत मी आता थोडक्यात सांगतो.

अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्

अंतर्गत पूजन, अग्निकर्म पूर्ण होईपर्यंत करावे किंवा करू नये; त्यानंतर बाह्य पूजन करावे.

तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः

तेथे, पूजेची सामग्री मनाने कल्पून आणि शुद्ध करून, गणेशाचे ध्यान करावे आणि विधिप्रमाणे त्याचे पूजन करावे.

दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः

उजवीकडे आणि डावीकडे नंदी आणि सुयश यांचे मनाने योग्य रीतीने पूजन करावे; मग ज्ञानी व्यक्ती आसनाची व्यवस्था करावी.

आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्

पूजेच्या आरंभापासून, सिंहासन किंवा तत्सम आसन, किंवा निर्मळ पद्मासन, आणि तीन तत्त्वांसह आसन घ्यावे.

तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्

त्या आसनावर, शिव आणि पार्वती यांचे सर्वांना मोहून टाकणारे, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि प्रत्येक अंगाने सुंदर असे ध्यान करावे.

सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्

सर्व प्रकारच्या गुणांनी युक्त, सर्व दागिन्यांनी सजलेलं, तोंड, हात आणि पाय लालसर असलेलं, कुंद आणि चंद्रासारख्या हास्याने उजळलेलं मुख असलेलं असं त्या रूपाचं ध्यान करावं.

शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्

शुद्ध स्फटिकासारखं तेजस्वी, उमललेल्या कमळासारखी तीन डोळे, चार भुजा, भव्य अंग आणि सुंदर चंद्रकोरी मस्तकावर धारण केलेलं असं ते रूप आहे.