शिवपुराणम्

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत्

वेळ असो वा नसो, किंवा मन अस्थिर असो, तरीही विस्ताराने सांगितलेल्या पद्धतीने न्यासकर्म करावे.

तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

त्यात प्रथम मातृका न्यास, नंतर ब्रह्मन्यास, तिसरा प्रणव न्यास, आणि त्यानंतर हंस न्यास करावा.

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु

पाचवा, ज्ञानी लोकांनी सांगितला आहे, तो म्हणजे पंचाक्षरी मंत्राचा न्यास; या सर्वांपैकी एक किंवा अनेक न्यास पूजा वगैरे कर्मात करावा.

अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके इं ईं च नेत्रयोस्तद्वत् उं ऊं श्रवणयोस्तथा

'अ' डोक्यावर, 'आ' कपाळावर, 'इ' आणि 'ई' दोन्ही डोळ्यांवर, 'उ' आणि 'ऊ' दोन्ही कानांवर न्यास करावा.

ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌं ॡं नासापुटद्वये एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात्

'ऋ' आणि 'ॠ' गालांवर, 'ऌ' आणि 'ॡ' नाकपुड्यांवर, 'ए' आणि 'ऐ' ओठांवर, 'ओ' आणि 'औ' दातांच्या दोन रांगांवर अनुक्रमे न्यास करावा.

अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु

'अं' जिभेवर आणि मग तालूवर योग्य त्या ठिकाणी न्यास करावा; 'क' पासून सुरू होणारे पंचाक्षर उजव्या हाताच्या पाच सांध्यांवर ठेवावेत.

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि

त्याचप्रमाणे 'च' पासून सुरू होणारे अक्षर डाव्या हाताच्या सांध्यांवर, आणि 'ट' व 'त' पासून सुरू होणारे अक्षर दोन्ही पायांच्या सांध्यांवर न्यास करावे.

पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्

'प' आणि 'फ' दोन्ही बाजूंवर आणि पाठीवर, 'ब' आणि 'भ' नाभीवर, मग 'म' हृदयावर आणि त्वचेवर इतर ठिकाणी अनुक्रमे न्यास करावा.

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे

'य' पासून 'स' पर्यंतची अक्षरे शरीरातील सात धातूंमध्ये न्यास करावी; 'हं' हृदयाच्या आत, आणि 'क्ष' भुवयांच्या मध्ये ठेवावे.

एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्

अशा प्रकारे पन्नास रुद्रांच्या मार्गाने अक्षरांचा न्यास करून, अंग, वदन आणि कला यांच्या विभागानुसार पाच ब्रह्मांचे न्यास करावे.

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत्

हातांचा न्यास वगैरे या सर्वांनी क्रमाने केल्यावर, किंवा न केल्यास, डोके, तोंड, हृदय, गुप्तांग आणि पाय यांवर त्यांचा न्यास करावा.

ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्

त्यानंतर वरच्या बाजूला आणि पश्चिमेकडे तोंड असलेली रूपे मांडावीत. ईशानाच्या पाच शक्ती पांढऱ्या भागांमध्ये एकामागून एक ठेवाव्यात.

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः

नंतर, चार तोंडांमध्ये, पुरुषाच्या चार शक्ती पूर्व दिशेपासून सुरू करून चारही दिशांमध्ये योग्य क्रमाने स्थापित कराव्यात.

हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः

हृदय, घसा, खांदे, नाभी, पोट, पाठ आणि छाती या ठिकाणी, तसेच पाय आणि हात यांमध्ये अघोराच्या आठ शक्ती ठेवाव्यात.

पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत्

नंतर, दोन्ही बाजूंना, गुदद्वार, जननेंद्रिय, गुडघे, पिंडऱ्या, कंबर, नितंब आणि कंबरेच्या दोन्ही बाजूंना वामदेवाच्या दहा शक्ती ध्यानात घ्याव्यात.

घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः

नाक, डोके आणि दोन्ही हात यांमध्ये जाणकाराने शक्ती ठेवाव्यात. अशा प्रकारे एकूण अठ्ठेचाळीस शक्ती योग्य क्रमाने स्थापित कराव्यात.

पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः

यानंतर, प्रणवाचा योग्य प्रकार जाणणाऱ्याने दोन्ही हात, कोपरे आणि मनगट यांवर प्रणवस्थापना करावी.

पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः

दोन्ही बाजू, पोट, मांड्या, पिंडऱ्या आणि पायांच्या मागच्या बाजूवरही प्रणवस्थापना करून, न्यासात कुशल असलेला पुढे जावा.

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि

शिवशास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे, हंस न्यास करावा. हंस बीज अक्षर डोळ्यांवर आणि नाकपुड्यांवर विभागून ठेवावे.

विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा

ते बीज अक्षर हात, डोळे, तोंड, कपाळ, नाकपुड्या, बगल, खांदे, दोन्ही बाजू आणि स्तन यांवर विभागून ठेवावे.

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः

कंबरेवर, हातांवर आणि घोट्यांवर किंवा पाच अंगांच्या पद्धतीने हा हंस न्यास करून, त्यानंतर पंचाक्षरी मंत्र ठेवावा.

यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्

पूर्वी सांगितलेल्या मार्गाने, ज्याने शिवत्व प्राप्त होते, तोच शिवाची साधना किंवा पूजा करावी; जो शिव नाही, त्याने शिवाची साधना करू नये.

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम्

जो शिव नाही, त्याने शिवाचे ध्यान करू नये, त्याला शिवप्राप्तीही होत नाही. म्हणून, शैव भाव धारण करून, पशुभाव सोडावा.

शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः

'मीच शिव आहे' असे मनाशी ठरवून, शैव कृत्ये करावीत. कर्मयज्ञ, तपयज्ञ, जपयज्ञ, त्यानंतर ध्यानयज्ञ आणि ज्ञानयज्ञ—हे पाच यज्ञ सांगितले आहेत.

कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा

काही जण कर्मयज्ञात रमतात, काही तपयज्ञात, काही जपयज्ञात, तर काही ध्यानयज्ञात रमतात.

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः

काही जण ज्ञानयज्ञात रमतात, आणि प्रत्येक पुढील जण अधिक श्रेष्ठ असतो. क्रमयज्ञ दोन प्रकारचे सांगितले आहेत—इच्छेसह आणि इच्छाशिवाय.

कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः

इच्छा असलेला, इच्छा पूर्ण करून पुन्हा इच्छांमध्ये गुंततो; पण ज्याला इच्छा नाही, तो रुद्राच्या लोकात सुख उपभोगून नंतर तेथून मुक्त होतो.

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः

तपयज्ञात मन लावल्याने जन्म मिळतो—याबद्दल शंका नाही; आणि तपस्वी तेथे पुन्हा सुख उपभोगून नंतर तेथून मुक्त होतो.

जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह

जप आणि ध्यानयज्ञात मन लावल्याने मनुष्य म्हणून पृथ्वीवर जन्म मिळतो; जो जप आणि ध्यानयज्ञात रमतो, त्याला त्या विशेषतेमुळे येथे—