शिवपुराणम्

न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम्

न्यास हा तीन प्रकारचा सांगितला आहे — स्थिती, उत्पत्ती आणि लय या क्रमाने. स्थितिन्यास गृहस्थांसाठी, उत्पत्तिन्यास ब्रह्मचारींसाठी असतो.

यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्

संन्याशांसाठी आणि वनवासात राहणाऱ्यांसाठी लयन्यास सांगितला आहे. पती नसलेल्या गृहिणीसाठी स्थितिन्यास असतो.

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः

कुमारीसाठी उत्पत्तिन्यास आणि त्याचे स्वरूप मी सांगतो — अंगठ्यापासून ते करंगळीपर्यंत स्थितिन्यास मानला जातो.

दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः

उजव्या हाताच्या अंगठ्यापासून डाव्या हाताच्या अंगठ्यापर्यंत उत्पत्तिन्यास म्हणतात; उलट क्रमाने केल्यास तो लयन्यास होतो.

सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः

बिंदूसह 'न' पासून 'म' पर्यंतचे अक्षरं एकामागोमाग एक बोटांवर ठेवावीत, आणि 'शिव' हे नाव दोन्ही तळहातांवर व अनामिकांवर ठेवावे.

अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः

मग अस्त्रन्यास करून, दहा दिशांना अस्त्रमंत्र ठेवावा. निवृत्तीपासून सुरू होणाऱ्या पाच कला, ज्या पाच तत्वांचे रूप आहेत,

पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः

त्या पाच तत्वांच्या अधिपतींसह, त्यांच्या चिन्हांसह, हृदय, कंठ, तालु, भृकुटीमधील जागा आणि ब्रह्मरंध्र या ठिकाणी स्थिर कराव्यात.

तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

प्रत्येक कलेला तिच्या बीजाक्षराने बांधून, त्या त्या बीजांमध्ये ध्यान करावे. त्यांच्या शुद्धीसाठी पंचाक्षरी मंत्राचा जप करावा.

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया

गुणांच्या संख्येनुसार श्वास रोखून, मग अस्त्रमंत्र आणि अस्त्रमुद्रेने भूतगाठी छेदाव्यात.

नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा

सुषुम्ना नाडीने प्राणवायू वर नेऊन, आत्म्याला वर पाठवावे आणि ब्रह्मरंध्रातून बाहेर काढून, त्याचे शिवाच्या तेजाशी एकरूप करावे.

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना

श्वासाने शरीर कोरडे करून, मग काळाग्नीने ते जाळावे. त्यानंतर, वरच्या हालचालीने त्या कलांना श्वासाने एकत्र करावे.

देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्

शरीर संहित करून, जाळून, त्या कलांना समुद्राने स्पर्श करावा; मग अमृताने शरीर ओथंबून, ते योग्य जागी स्थापन करावे.

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः

मग शरीर संहित करून, जाळून, कलांची निर्मिती न करता, अगदी राख झालेल्यालाही अमृताने ओथंबून टाकावे.

ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्

मग त्या ज्ञानमय देहात, दिव्यतेजासारखा आणि शिवातून प्रकट झालेला आत्मा, ब्रह्मरंध्राशी एकरूप करावा.

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः

त्या आत्म्याचे, जो देहाच्या आत हृदयकमळात प्रवेशलेला आहे, ध्यान करत, पुन्हा त्या ज्ञानमय देहावर अमृताचा वर्षाव करावा.

ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्

यानंतर, हातांची शुद्धी करून करन्यास करावा आणि त्यानंतर महा-मुद्रेने देह-न्यास करावा.

अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु

मग शिवाने सांगितलेल्या पद्धतीने अंगन्यास करून, हात, पाय आणि इतर सांध्यांवर अक्षर-न्यास करावा.

षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्

यानंतर सहा अंगे आणि त्यांच्याशी संबंधित सहा जातींचा न्यास करून, आग्नेय दिशेपासून सर्व दिशांचे बंधन करावे.

यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना

किंवा, डोकेपासून सुरू होणारे पाच अंगे आणि सहा अंगे यांचा न्यास, भूतशुद्धी वगैरे न करता, करावा.

एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्

अशा प्रकारे संक्षिप्त रीतीने देह आणि आत्म्याची शुद्धी करून, शिवभाव प्राप्त करून, परमेश्वराची पूजा करावी.

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत्

वेळ असो वा नसो, किंवा मन अस्थिर असो, तरीही विस्ताराने सांगितलेल्या पद्धतीने न्यासकर्म करावे.

तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

त्यात प्रथम मातृका न्यास, नंतर ब्रह्मन्यास, तिसरा प्रणव न्यास, आणि त्यानंतर हंस न्यास करावा.

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु

पाचवा, ज्ञानी लोकांनी सांगितला आहे, तो म्हणजे पंचाक्षरी मंत्राचा न्यास; या सर्वांपैकी एक किंवा अनेक न्यास पूजा वगैरे कर्मात करावा.

अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके इं ईं च नेत्रयोस्तद्वत् उं ऊं श्रवणयोस्तथा

'अ' डोक्यावर, 'आ' कपाळावर, 'इ' आणि 'ई' दोन्ही डोळ्यांवर, 'उ' आणि 'ऊ' दोन्ही कानांवर न्यास करावा.

ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌं ॡं नासापुटद्वये एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात्

'ऋ' आणि 'ॠ' गालांवर, 'ऌ' आणि 'ॡ' नाकपुड्यांवर, 'ए' आणि 'ऐ' ओठांवर, 'ओ' आणि 'औ' दातांच्या दोन रांगांवर अनुक्रमे न्यास करावा.

अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु

'अं' जिभेवर आणि मग तालूवर योग्य त्या ठिकाणी न्यास करावा; 'क' पासून सुरू होणारे पंचाक्षर उजव्या हाताच्या पाच सांध्यांवर ठेवावेत.

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि

त्याचप्रमाणे 'च' पासून सुरू होणारे अक्षर डाव्या हाताच्या सांध्यांवर, आणि 'ट' व 'त' पासून सुरू होणारे अक्षर दोन्ही पायांच्या सांध्यांवर न्यास करावे.

पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्

'प' आणि 'फ' दोन्ही बाजूंवर आणि पाठीवर, 'ब' आणि 'भ' नाभीवर, मग 'म' हृदयावर आणि त्वचेवर इतर ठिकाणी अनुक्रमे न्यास करावा.

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे

'य' पासून 'स' पर्यंतची अक्षरे शरीरातील सात धातूंमध्ये न्यास करावी; 'हं' हृदयाच्या आत, आणि 'क्ष' भुवयांच्या मध्ये ठेवावे.