शिवपुराणम्

हुत्वा मंत्रन्तु संतर्प्य संदीप्याशास्य चेश्वरम् समर्प्य मंत्रं शिष्यस्य पाणौ शेषं समापयेत्

मंत्राने होम करून, देवता तृप्त करून, ईश्वराचे आवाहन करून, मंत्र शिष्याच्या हातात ठेवावा आणि उरलेले विधी पूर्ण करावेत.

अथवा मंत्रसंस्कारमनुचिंत्याखिलं क्रमात् अध्वशुद्धिं गुरुः कुर्यादभिषेकावसानिकम्

किंवा, मंत्रसंस्कार पूर्णपणे विचारात घेऊन, गुरु अभिषेकाच्या शेवटी मार्गशुद्धी करावी.

तत्र यः शान्त्यतीतादिकलासु विहितो विधिः स सर्वो ऽपि विधातव्यस्तत्त्वत्रयविशोधने

शांत्यतीत वगैरे कलांमध्ये जो विधी सांगितला आहे, तो सर्व विधी तत्त्वत्रय शुद्धीसाठी करावा.

शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमुदाहृतम् शक्तौ शिवस्ततो विद्यात्तस्यास्त्वात्मा समुद्बभौ

शिव, विद्या आणि आत्मा असे तत्त्वत्रय सांगितले आहे. शक्तीतून शिव, शिवातून विद्या, आणि विद्येतून आत्मा उत्पन्न होतो.

शिवेन शांत्यतीताध्वा व्याप्तस्तदपरः परः विद्यया परिशिष्टो ऽध्वा ह्यात्मना निखिलः क्रमात्

शिवाने शांत्यतीत मार्ग व्यापलेला आहे आणि त्यापुढील सर्वोच्च आहे; विद्येने उरलेला मार्ग व्यापलेला आहे आणि आत्म्याने सर्व काही क्रमाने व्यापले आहे.

दुर्लभं शांभवं मत्वा मंत्रमूलं मनीषिणः शाक्तं शंसीत संस्कारं शिवशास्त्रार्थपारगाः

शिवशास्त्रार्थ जाणणारे ज्ञानी, शांभव मंत्र दुर्मिळ आणि मूल मानून, शाक्त संस्कार सांगतात.

इति ते सर्वमाख्यातं संस्काराख्यस्य कर्मणः चातुर्विध्यमिदं कृष्ण किं भूय श्रोतुमिच्छसि

हे कृष्णा, या संस्कार नावाच्या कर्माचे चार प्रकार तुला सांगितले. अजून तुला काय ऐकायचे आहे?

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा

भगवन्, शिवाश्रमाचे पालन करणाऱ्यांसाठी शिवशास्त्रात सांगितलेली नित्य आणि नैमित्तिक कर्मे मी ऐकू इच्छितो.

प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया विचार्य कार्यं निर्गच्छेद्गृहादभ्युदिते ऽरुणे

प्रातःकाळ झोपेतून उठून, देवीसह देवाचे ध्यान करावे, आपली कर्तव्ये विचारावी आणि अरुणोदयाच्या वेळी घराबाहेर जावे.

अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः कृत्वा शौचं विधानेन दंतधावनमाचरेत्

कोणतीही अडचण नसलेली, एकांत जागा निवडून आवश्यक कामे करावीत. त्यानंतर नियमाप्रमाणे शरीर शुद्ध करून, दात घासावेत.

अलाभे दंतकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्

दात घासण्यासाठी काडी मिळाली नाही, किंवा अष्टमीसारख्या दिवशी, बारावेदा पाण्याने तोंड स्वच्छ धुवावे.

आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहे ऽपि वा

नियमाप्रमाणे आचमन केल्यानंतर, वरुणस्नान करावे. ते नदीत, पवित्र तळ्यात, सरोवरात किंवा घरीसुद्धा करता येते.

स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्

स्नानासाठी लागणाऱ्या वस्तू काठी ठेवाव्यात, बाहेरचे मळ काढून, माती लावावी आणि मग स्नान करून शेवटी गायीच्या शेणाचा लेप लावावा.

स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वावाथ विशोध्य च सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च

स्नान झाल्यावर पुन्हा पुन्हा कपडे बदलून, शरीर नीट स्वच्छ करावे. पूर्णपणे स्वच्छ झाल्यावर, राजासारखी स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत.

मलस्नानं सुगंधाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् न कुर्याद्ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा

ब्रह्मचर्य पाळणारा, तपस्वी किंवा विधवा यांनी सुवासिक द्रव्यांनी स्नान करू नये, तसेच सुगंधी द्रव्यांनी दात घासू नयेत.

सोपवीतश्शिखां बद्धा प्रविश्य च जलांतरम् अवगाह्य समाचांतो जले न्यस्येत्त्रिमंडलम्

यज्ञोपवीत घालून, शिखा बांधून, पाण्यात जावे. मग पूर्णपणे बुडून, योग्य रीतीने आचमन करावे आणि पाण्यात त्रिमंडल स्थापन करावे.

सौम्ये मग्नः पुनर्मंत्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्

शुद्ध पाण्यात बुडून, पुन्हा मंत्र जपावा, शिवाचे स्मरण करावे. मग उठून, आचमन करून, त्याच पाण्याने स्वतःला अभिषेक करावा.

गोशृंगेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा

गायीच्या शिंगाने, कुशाच्या काडीने, पळसाच्या पानाने, कमळाने किंवा हाताने, पाच किंवा तीन वेळा अभिषेक करावा.

उद्यानादौ गृहे चैव वर्धन्या कलशेन वा अवगाहनकाले ऽद्भिर्मंत्रितैरभिषेचयेत्

उद्यानात, घरी किंवा कलशाने, स्नानाच्या वेळी मंत्रांनी पावित्र केलेल्या पाण्याने अभिषेक करावा.

अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम्

वरुणस्नान करणे शक्य नसेल, तर स्वच्छ वस्त्र घालून, ओल्या पाण्याने पायापासून डोक्यापर्यंत शरीर स्वच्छ करावे.

आग्नेयं वाथ वा मांत्रं कुर्यात्स्नानं शिवेन वा शिवचिंतापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते

किंवा अग्निस्नान, मंत्रस्नान किंवा शिवस्नान करावे. जो शिवाच्या चिंतनात मग्न असतो, त्याचे असे स्नानच ग्राह्य धरले जाते.

स्वसूत्रोक्तविधानेन मंत्राचमनपूर्वकम् आचरेद्ब्रह्मयज्ञांतं कृत्वा देवादितर्पणम्

स्वतःच्या सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीने, मंत्र आणि आचमन करून, ब्रह्मयज्ञ करावा. त्यानंतर देव वगैरेना तर्पण द्यावे.

मंडलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे

मंडलात स्थिर असलेल्या महादेवाचे ध्यान करून, योग्य पद्धतीने पूजा करावी. मग सूर्यरूप असलेल्या शिवाला अर्घ्य द्यावे.

अथ वैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत् करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः

किंवा स्वतःच्या सूत्रानुसार विधी करून, हात स्वच्छ करावेत. मग करन्यास करावे आणि पूर्णपणे तयार व्हावे.

वामहस्तगतांभोभिर्गंधसिद्धार्थकान्वितैः कुशपुंजेन वाभ्युक्ष्य मूलमंत्रसमन्वितैः

डाव्या हातात पाणी घेऊन, त्यात सुगंधी द्रव्ये व तीळ मिसळून किंवा कुशाच्या पुंजाने, मुळमंत्रांसह अभिषेक करावा.

आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम् वामनासापुटेनैव देवं संभावयेत्सितम्

'आपोहि ष्ठ' या मंत्रांनी, उरलेले पाणी वास घेऊन, डाव्या नाकपुडीतून देवाचे पूजन करावे.

अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम्

अर्घ्य घेतल्यावर, डाव्या नाकपुडीतून देहात असलेल्या देवाचे ध्यान करावे आणि बाहेर काळ्या रंगाचा, शिलेत असलेल्या देवाचे ध्यान करावे.

तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभिश्च विशेषतः भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि

यानंतर, देवांना, विशेषतः ऋषींना, तसेच भूतांना आणि पितरांना, योग्य पद्धतीने अर्घ्य अर्पण करावे.

रक्तचंदनतोयेन हस्तमात्रेण मंडलम् सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलंकृतम्

रक्त चंदन मिसळलेल्या पाण्याने, हाताएवढ्या आकाराचा, गोल आणि नीट सजवलेला मंडळ जमिनीवर तयार करावा, आणि तो लाल रंगाच्या पूड वगैरेने सुशोभित करावा.