शिवपुराणम्

पुनः शिवमनुज्ञाप्य शिवज्ञानस्य पुस्तकम् उभाभ्यामथ पाणिभ्यां दद्याच्छिष्याय देशिकः

पुन्हा शिवाची परवानगी घेऊन, गुरुने दोन्ही हातांनी शिवज्ञानाचे पुस्तक शिष्याला द्यावे.

स ताम्मूर्ध्नि समाधाय विद्यां विद्यासनोपरि अधिरोप्य यथान्यायमभिवंद्य समर्चयेत्

तो ज्ञान डोक्यावर ठेवून, योग्य आसनावर बसावा, आणि योग्य नमस्कार करून त्या ज्ञानाची भक्तीभावाने पूजा करावी.

अथ तस्मै गुरुर्दद्याद्राजोपकरणान्यपि आचार्यपदवीं प्राप्तो राज्यं चापि यतो ऽर्हति

मग गुरु त्याला राजचिन्हे द्यावीत, कारण तो आचार्यपदाला पोहोचल्यावर राज्य मिळविण्याचा योग्य ठरतो.

अथानुशासनं कुर्यात्पूर्वैराचरितं यथा यथा च शिवशास्त्रोक्तं यथा लोकेषु पूज्यते

यानंतर, प्राचीनांनी जसे आचरले तसे, शिवशास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे आणि लोकांमध्ये जसे मानले जाते तसे तो शिकवावे.

शिष्यान्परिक्ष्य यत्नेन शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः संस्कृत्य च शिवज्ञानं तेभ्यो दद्याच्च देशिकः

शिवशास्त्रात सांगितलेल्या गुणांनी शिष्यांची काळजीपूर्वक परीक्षा करून, त्यांना शुद्ध करून, गुरु त्यांना शिवज्ञान द्यावे.

एवं सर्वमनायासं शौचं क्षांतिं दयां तथा अस्पृहामप्यसूयां च यत्नेन च विभावयेत्

अशा प्रकारे, तो सहजपणे शुद्धता, क्षमा, दया, अलिप्तता आणि मत्सराचा अभाव यांचा प्रयत्नपूर्वक अंगीकार करावा.

इत्थमादिश्य तं शिष्यं शिवमुद्वास्य मंडलात् शिवकुंभानलादींश्च सदस्यानपि पूजयेत्

अशाप्रकारे शिष्याला उपदेश करून, त्याला मंडळातून शिवचिन्ह दाखवून मुक्त करावे आणि शिवकुंभ, अग्नि यांसारख्या सभासदांचीही पूजा करावी.

युगपद्वाथ संस्कारान्कुर्वीत सगणो गुरुः तत्र यत्र द्वयं वापि प्रयोगस्योपदिश्यते

मग गुरु आपल्या सहकाऱ्यांसह, जिथे दोन्ही विधी सांगितले आहेत तिथे, एकाच वेळी संस्कार करावेत.

तदादावेव कलशान्कल्पयेदध्वशुद्धिवत् कृत्वा समयसंस्कारमभिषेकं विनाखिलम्

सुरुवातीला, मार्गशुद्धीसाठी जसे केले जाते तसे कलश तयार करावेत आणि संकल्प करून, अभिषेक वगळता बाकी सर्व विधी करावेत.

समभ्यर्च्य शिवं भूयः कृत्वा चाध्वविशोधनम् तस्मिन्परिसमाप्ते तु पुनर्देवं प्रपूजयेत्

पुन्हा शिवाची पूजा करून, मार्गशुद्धी करून, ती पूर्ण झाल्यावर पुन्हा देवाची पूजा करावी.

हुत्वा मंत्रन्तु संतर्प्य संदीप्याशास्य चेश्वरम् समर्प्य मंत्रं शिष्यस्य पाणौ शेषं समापयेत्

मंत्राने होम करून, देवता तृप्त करून, ईश्वराचे आवाहन करून, मंत्र शिष्याच्या हातात ठेवावा आणि उरलेले विधी पूर्ण करावेत.

अथवा मंत्रसंस्कारमनुचिंत्याखिलं क्रमात् अध्वशुद्धिं गुरुः कुर्यादभिषेकावसानिकम्

किंवा, मंत्रसंस्कार पूर्णपणे विचारात घेऊन, गुरु अभिषेकाच्या शेवटी मार्गशुद्धी करावी.

तत्र यः शान्त्यतीतादिकलासु विहितो विधिः स सर्वो ऽपि विधातव्यस्तत्त्वत्रयविशोधने

शांत्यतीत वगैरे कलांमध्ये जो विधी सांगितला आहे, तो सर्व विधी तत्त्वत्रय शुद्धीसाठी करावा.

शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमुदाहृतम् शक्तौ शिवस्ततो विद्यात्तस्यास्त्वात्मा समुद्बभौ

शिव, विद्या आणि आत्मा असे तत्त्वत्रय सांगितले आहे. शक्तीतून शिव, शिवातून विद्या, आणि विद्येतून आत्मा उत्पन्न होतो.

शिवेन शांत्यतीताध्वा व्याप्तस्तदपरः परः विद्यया परिशिष्टो ऽध्वा ह्यात्मना निखिलः क्रमात्

शिवाने शांत्यतीत मार्ग व्यापलेला आहे आणि त्यापुढील सर्वोच्च आहे; विद्येने उरलेला मार्ग व्यापलेला आहे आणि आत्म्याने सर्व काही क्रमाने व्यापले आहे.

दुर्लभं शांभवं मत्वा मंत्रमूलं मनीषिणः शाक्तं शंसीत संस्कारं शिवशास्त्रार्थपारगाः

शिवशास्त्रार्थ जाणणारे ज्ञानी, शांभव मंत्र दुर्मिळ आणि मूल मानून, शाक्त संस्कार सांगतात.

इति ते सर्वमाख्यातं संस्काराख्यस्य कर्मणः चातुर्विध्यमिदं कृष्ण किं भूय श्रोतुमिच्छसि

हे कृष्णा, या संस्कार नावाच्या कर्माचे चार प्रकार तुला सांगितले. अजून तुला काय ऐकायचे आहे?

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा

भगवन्, शिवाश्रमाचे पालन करणाऱ्यांसाठी शिवशास्त्रात सांगितलेली नित्य आणि नैमित्तिक कर्मे मी ऐकू इच्छितो.

प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया विचार्य कार्यं निर्गच्छेद्गृहादभ्युदिते ऽरुणे

प्रातःकाळ झोपेतून उठून, देवीसह देवाचे ध्यान करावे, आपली कर्तव्ये विचारावी आणि अरुणोदयाच्या वेळी घराबाहेर जावे.

अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः कृत्वा शौचं विधानेन दंतधावनमाचरेत्

कोणतीही अडचण नसलेली, एकांत जागा निवडून आवश्यक कामे करावीत. त्यानंतर नियमाप्रमाणे शरीर शुद्ध करून, दात घासावेत.

अलाभे दंतकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्

दात घासण्यासाठी काडी मिळाली नाही, किंवा अष्टमीसारख्या दिवशी, बारावेदा पाण्याने तोंड स्वच्छ धुवावे.

आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहे ऽपि वा

नियमाप्रमाणे आचमन केल्यानंतर, वरुणस्नान करावे. ते नदीत, पवित्र तळ्यात, सरोवरात किंवा घरीसुद्धा करता येते.

स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्

स्नानासाठी लागणाऱ्या वस्तू काठी ठेवाव्यात, बाहेरचे मळ काढून, माती लावावी आणि मग स्नान करून शेवटी गायीच्या शेणाचा लेप लावावा.

स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वावाथ विशोध्य च सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च

स्नान झाल्यावर पुन्हा पुन्हा कपडे बदलून, शरीर नीट स्वच्छ करावे. पूर्णपणे स्वच्छ झाल्यावर, राजासारखी स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत.

मलस्नानं सुगंधाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् न कुर्याद्ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा

ब्रह्मचर्य पाळणारा, तपस्वी किंवा विधवा यांनी सुवासिक द्रव्यांनी स्नान करू नये, तसेच सुगंधी द्रव्यांनी दात घासू नयेत.

सोपवीतश्शिखां बद्धा प्रविश्य च जलांतरम् अवगाह्य समाचांतो जले न्यस्येत्त्रिमंडलम्

यज्ञोपवीत घालून, शिखा बांधून, पाण्यात जावे. मग पूर्णपणे बुडून, योग्य रीतीने आचमन करावे आणि पाण्यात त्रिमंडल स्थापन करावे.

सौम्ये मग्नः पुनर्मंत्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्

शुद्ध पाण्यात बुडून, पुन्हा मंत्र जपावा, शिवाचे स्मरण करावे. मग उठून, आचमन करून, त्याच पाण्याने स्वतःला अभिषेक करावा.

गोशृंगेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा

गायीच्या शिंगाने, कुशाच्या काडीने, पळसाच्या पानाने, कमळाने किंवा हाताने, पाच किंवा तीन वेळा अभिषेक करावा.

उद्यानादौ गृहे चैव वर्धन्या कलशेन वा अवगाहनकाले ऽद्भिर्मंत्रितैरभिषेचयेत्

उद्यानात, घरी किंवा कलशाने, स्नानाच्या वेळी मंत्रांनी पावित्र केलेल्या पाण्याने अभिषेक करावा.