शिवपुराणम्

हिमवद्गिरिजा गंगा पुण्या शतमुखा नदी तत्तीरे चैव काश्यादिपुण्यक्षेत्राण्यनेकशः

हिमालयाची कन्या गंगा ही शंभर मुखांची पुण्य नदी आहे; तिच्या काठावरही काशीपासून अनेक पुण्यभूमी आहेत.

तत्र तीरं प्रशस्तं हि मृगबृहस्पतौ शोणभद्रो दशमुखः पुण्योभीष्टफलप्रदः

त्या ठिकाणी, मृगबृहस्पतीच्या काळात, तीर फारच उत्तम असते. दहा मुख असलेली शोनभद्रा ही पवित्र असून, ती मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे.

तत्र स्नानोपवासेन पदं वैनायकं लभेत् चतुर्वींशमुखा पुण्या नर्मदा च महानदी

त्या ठिकाणी, स्नान व उपवास केल्याने गणेशाचे स्थान मिळते. चोवीस मुख असलेली नर्मदा ही पवित्र व मोठी नदी आहे.

तस्यां स्नानेन वासेन पदं वैष्णवमाप्नुयात् तमसा द्वादशमुखा रेवा दशमुखा नदी

त्या ठिकाणी, स्नान व वास्तव्य केल्याने विष्णूचे स्थान मिळते. तामसा ही बारा मुखांची असून, रेवाही दहा मुखांची नदी आहे.

गोदावरी महापुण्या ब्रह्मगोवधनाशिनी एकविंशमुखा प्रोक्ता रुद्रलोकप्रदायिनी

गोदावरी ही फार पवित्र असून, ब्रह्महत्या व गोहत्या यांचे पाप दूर करणारी आहे. तिला एकवीस मुख आहेत असे सांगितले जाते आणि ती रुद्रलोक देणारी आहे.

कृष्णवेणी पुण्यनदी सर्वपापक्षयावहा साष्टादशमुखाप्रोक्ता विष्णुलोकप्रदायिनी

कृष्णवेणी ही पवित्र नदी सर्व पापांचा नाश करणारी आहे. तिला अठरा मुख आहेत असे म्हटले जाते आणि ती विष्णुलोक देणारी आहे.

तुंगभद्रा दशमुखा ब्रह्मलोकप्रदायिनी सुवर्णमुखरी पुण्या प्रोक्ता नवमुखा तथा

तुंगभद्रा ही दहा मुखांची असून, ती ब्रह्मलोक देणारी आहे. सुवर्णमुखरी ही पवित्र असून, तिला नऊ मुख आहेत असे सांगितले जाते.

तत्रैव सुप्रजायंते ब्रह्मलोकच्युतास्तथा सरस्वती च पंपा च कन्याश्वेतनदी शुभा

त्या ठिकाणी चांगली संतती होते आणि ब्रह्मलोकातून पडलेलेही जन्म घेतात. सरस्वती, पंपा, कन्या आणि शुभ अशी श्वेतनदी देखील तिथे आहेत.

एतासां तीरवासेन इंद्रलोकमवाप्नुयात् सह्याद्रिजा महापुण्या कावेरीति महानदी

या सर्व नद्यांच्या तीरावर राहिल्याने इंद्रलोक मिळतो. सह्याद्री पर्वतातून येणारी कावेरी ही फार पवित्र आणि मोठी नदी आहे.

सप्तविंशमुखा प्रोक्ता सर्वाभीष्टं प्रदायिनी तत्तीराः स्वर्गदाश्चैव ब्रह्मविष्णुपदप्रदाः

तिला सत्तावीस मुख आहेत असे सांगितले जाते आणि ती सर्व इच्छित वस्तू देणारी आहे. त्या तीरावर राहिल्याने स्वर्ग, ब्रह्मा आणि विष्णूचे स्थान मिळते.

शिवलोकप्रदा शैवास् तथा ऽभीष्टफलप्रदाः नैमिषे बदरे स्नायान्मेषगे च गुरौ रवौ

शैव तीर शिवलोक देणारे आणि मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहेत. नैमिष, बदरी, मेषगा, गुरु आणि रवि या ठिकाणी स्नान करावे.

ब्रह्मलोकप्रदं विद्यात्ततः पूजादिकं तथा सिंधुनद्यां तथा स्नानं सिंहे कर्कटगे रवौ

हे ब्रह्मलोक देणारे आहे असे समजावे, तसेच पूजा वगैरे कराव्यात. तसेच, सिंह किंवा कर्क राशीत सूर्य असताना सिंधू नदीत स्नान करावे.

केदारोदकपानं च स्नानं च ज्ञानदं विदुः गोदावर्यां सिंहमासे स्नायात्सिंहबृहस्पतौ

केदारचे पाणी पिणे आणि स्नान करणे हे ज्ञान देणारे मानले जाते. सिंह महिन्यात, सिंह राशीत गुरु असताना गोदावरीत स्नान करावे.

शिवलोकप्रदमिति शिवेनोक्तं तथा पुरा यमुनाशोणयोः स्नायाद्गुरौ कन्यागते रवौ

हे शिवलोक देणारे आहे असे शिवाने पूर्वी सांगितले आहे. गुरु कन्या राशीत आणि सूर्य तिथे असताना यमुना व शोनामध्ये स्नान करावे.

धर्मलोके दंतिलोके महाभोगप्रदं विदुः कावेर्यां च तथास्नायात्तुलागे तु रवौ गुरौ

हे धर्मलोक आणि दंतीलोक तसेच मोठ्या सुखांचा लाभ देणारे आहे असे मानले जाते. तसेच, सूर्य व गुरु तुला राशीत असताना कावेरीत स्नान करावे.

विष्णोर्वचनमहात्म्यात्सर्वाभीष्टप्रदं विदुः वृश्चिके मासि संप्राप्ते तथार्के गुरुवृश्चिके

विष्णूच्या वचनाच्या महिम्यामुळे, हे सर्व इच्छित वस्तू देणारे आहे असे मानले जाते. वृश्चिक महिन्यात, तसेच सूर्य व गुरु वृश्चिक राशीत असताना हे करावे.

नर्मदायां नदीस्नानाद्विष्णुलोकम्वाप्नुयात् सुवर्णमुखरीस्नानं चापगे च गुरौ रवौ

नर्मदा नदीत स्नान केल्याने विष्णुलोक मिळतो. सुवर्णमुखरी व इतर नद्यांमध्ये गुरु व सूर्य असताना स्नान करावे.

शिवलोकप्रदमिति ब्राह्मणो वचनं यथा मृगमासि तथा स्नायाज्जाह्नव्यां मृगगे गुरौ

हे शिवलोक देणारे आहे असे ब्राह्मणाने सांगितले आहे. मृग महिन्यात, मृग राशीत गुरु असताना जाह्नवीत स्नान करावे.

शिवलोकप्रदमिति ब्रह्मणो वचनं यथा ब्रह्मविष्ण्वोः पदे भुक्त्वा तदंते ज्ञानमाप्नुयात्

हे शिवलोक देणारे आहे असे ब्रह्मदेवाने सांगितले आहे. ब्रह्मा व विष्णूचे स्थान भोगून शेवटी ज्ञान प्राप्त होते.

गंगायां माघमासे तु तथाकुंभगते रवौ श्राद्धं वा पिंडदानं वा तिलोदकमथापिवा

माघ महिन्यात, सूर्य कुंभ राशीत असताना, गंगेत श्राद्ध करणे, पिंड दान करणे किंवा तीळ घालून पाणी वाहणे हे सांगितले आहे.

वंशद्वयपित्ःणां च कुलकोट्युद्धरं विदुः कृष्णवेण्यां प्रशंसंति मीनगे च गुरौ रवौ

अशा कृतींमुळे आपल्या दोन कुलातील असंख्य पिढ्या उध्दरल्या जातात; कृष्णवेणीच्या तीरावर, विशेषतः सूर्य मीन राशीत असताना, या गोष्टींची फार प्रशंसा केली जाते.

तत्तत्तीर्थे च तन्मासि स्नानमिंद्रपदप्रदम् गंगां वा सह्यजां वापि समाश्रित्य वसेद्बुधः

प्रत्येक तीर्थस्थळी त्याच्या ठराविक महिन्यात स्नान केल्याने इंद्रपद मिळते; ज्ञानी माणसाने गंगा किंवा सह्याद्रीतून वाहणाऱ्या नद्यांच्या जवळ राहावे.

तत्कालकृतपापस्य क्षयो भवति निश्चितम् रुद्रलोकप्रदान्येव संति क्षेत्राण्यनेकशः

त्या काळात केलेल्या पापांचा नाश निश्चितच होतो; अनेक क्षेत्रे अशी आहेत की जी रुद्रलोक देतात.

ताम्रपर्णी वेगवती ब्रह्मलोकफलप्रदे तयोस्तीरे हि संत्येव क्षेत्राणि स्वर्गदानि च

ताम्रपर्णी आणि वेगवती या ब्रह्मलोकाचे फळ देतात; त्यांच्या तीरावर स्वर्ग देणारी क्षेत्रेही आहेत.

संति क्षेत्राणि तन्मध्ये पुण्यदानि च भूरिशः तत्र तत्र वसन्प्राज्ञस्तादृशं च फलं लभेत्

त्यामध्ये अनेक पुण्य देणारी क्षेत्रे आहेत; ज्ञानी माणूस जिथे जाईल तिथे तिथले फळ मिळवतो.

सदाचारेण सद्वृत्त्या सदा भावनयापि च वसेद्दयालुः प्राज्ञो वै नान्यथा तत्फलं लभेत्

सदैव चांगले वर्तन, उत्तम आचार आणि सातत्याने मनन यामुळे दयाळू आणि ज्ञानी माणसाने राहावे; अन्यथा त्या फळाची प्राप्ती होत नाही.

पुण्यक्षेत्रे कृतं पुण्यं बहुधा ऋद्धिमृच्छति पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं महदण्वपि जायते

पवित्र क्षेत्रात केलेले पुण्य अनेक प्रकारे वाढते; पण तिथेच केलेले पाप मोठे होते.

तत्कालं जीवनार्थश्चेत्पुण्येन क्षयमेष्यति पुण्यमैश्वर्यदं प्राहुः कायिकं वाचिकं तथा

त्या वेळी जर कोणी पुण्याने आयुष्य मिळवू पाहतो, तर नाश होतो; पुण्य शरीराने किंवा वाणीने केले असले तरी समृद्धी देणारे मानले आहे.

मानसं च तथा पापं तादृशं नाशयेद्द्विजाः मानसं वज्रलेपं तु कल्पकल्पानुगं तथा

मनाने केलेले पापसुद्धा द्विजांनी नष्ट होते; पण मनाचे पाप वज्रासारखे घट्ट राहते आणि अनेक कल्पांपर्यंत टिकते.