शिवपुराणम्

कृत्वा रक्षादिकं तत्र बद्ध्वा मुद्रां च धैनवीम् अभिमंत्र्य घटान्हुत्वा पूर्णांतं च यथा पुरा

तेथे रक्षणादी विधी करून, धैनवी मुद्रा बांधावी, कलशांना मंत्राने अभिमंत्रित करून, पूर्वीप्रमाणे पूर्ण आहुतीपर्यंत हवन करावे.

प्रवेश्य मंडले शिष्यमनुष्णीषं च देशिकः तर्पणाद्यं तु मंत्राणां कुर्यात्पूर्वावसानकम्

शिष्याला मंडळात नेऊन, डोक्यावर काही न घालता, तर्पणादी मंत्रांचे प्रारंभिक विधी पूर्वीप्रमाणे करावेत.

ततः संपूज्य देवेशमनुज्ञाप्य च पूर्ववत् अभिषेकाय तं शिष्यमासनं त्वधिरोहयेत्

मग, देवेशाची पूजा करून, पूर्वीप्रमाणे परवानगी घेऊन, शिष्याला अभिषेकासाठी आसनावर बसवावे.

सकलीकृत्य तं पश्चात्कलापञ्चकरूपिणम् न्यस्तमंत्रतनुं बद्ध्वा शिवं शिष्यं समर्पयेत्

शिष्याला पाच कलांचे रूप देऊन, मंत्ररूप शरीर स्थापन करून, तो शिष्य शिवाला समर्पित करावा.

ततो निवृत्तिकुंभादिघटानुद्धृत्य वै क्रमात् मध्यमान्ताच्छिवेनैव शिष्यं तमभिषेचयत्

मग, निवृत्ती वगैरे कलश योग्य क्रमाने, मध्यभागातून घेऊन, शिवाच्या हाताने शिष्याचा अभिषेक करावा.

शिवहस्तं समर्प्याथ शिशोः शिरसि देशिकः शिवभावसमापन्नः शिवाचार्यं तमादिशेत्

नंतर, शिवाचा हात शिष्याच्या डोक्यावर ठेवावा, स्वतः शिवभावात स्थिर होऊन, त्याला शिवाचार्य म्हणून नेमावे.

अथालंकृत्य तं देवमाराध्य शिवमण्डले शतमष्टोत्तरं हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः

मग, त्या देवतेला अलंकार घालून, मंडळात शिवाची पूजा करावी, शंभर आठ आहुती देऊन, शेवटी पूर्णाहुती द्यावी.

पुनः सम्पूज्य देवेशं प्रणम्य भुवि दंडवत् शिरस्यंजलिमाधाय शिवं विज्ञापयेद्गुरुः

पुन्हा देवेशाची पूजा करून, जमिनीवर दंडवत घालून, डोक्यावर हात ठेवून, गुरुने शिवाला कळवावे.

भगवंस्त्वत्प्रसादेन देशिको.यं मया कृतः अनुगृह्य त्वया देव दिव्याज्ञास्मै प्रदीयताम्

भगवंत, तुझ्या कृपेने हा देशिक मी घडवला आहे; देवा, तुझा आशिर्वाद मिळवून, त्याला दिव्य आज्ञा दे.

एवं विज्ञाप्य शिष्येण सह भूयः प्रणम्य च शिवं शिवागमं दिव्यं पूजयेच्छिववद्गुरुः

अशा प्रकारे शिवाला कळवून, शिष्याबरोबर पुन्हा वाकून, गुरुने शिवागम ग्रंथाची पूजा शिवासारखी करावी.

पुनः शिवमनुज्ञाप्य शिवज्ञानस्य पुस्तकम् उभाभ्यामथ पाणिभ्यां दद्याच्छिष्याय देशिकः

पुन्हा शिवाची परवानगी घेऊन, गुरुने दोन्ही हातांनी शिवज्ञानाचे पुस्तक शिष्याला द्यावे.

स ताम्मूर्ध्नि समाधाय विद्यां विद्यासनोपरि अधिरोप्य यथान्यायमभिवंद्य समर्चयेत्

तो ज्ञान डोक्यावर ठेवून, योग्य आसनावर बसावा, आणि योग्य नमस्कार करून त्या ज्ञानाची भक्तीभावाने पूजा करावी.

अथ तस्मै गुरुर्दद्याद्राजोपकरणान्यपि आचार्यपदवीं प्राप्तो राज्यं चापि यतो ऽर्हति

मग गुरु त्याला राजचिन्हे द्यावीत, कारण तो आचार्यपदाला पोहोचल्यावर राज्य मिळविण्याचा योग्य ठरतो.

अथानुशासनं कुर्यात्पूर्वैराचरितं यथा यथा च शिवशास्त्रोक्तं यथा लोकेषु पूज्यते

यानंतर, प्राचीनांनी जसे आचरले तसे, शिवशास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे आणि लोकांमध्ये जसे मानले जाते तसे तो शिकवावे.

शिष्यान्परिक्ष्य यत्नेन शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः संस्कृत्य च शिवज्ञानं तेभ्यो दद्याच्च देशिकः

शिवशास्त्रात सांगितलेल्या गुणांनी शिष्यांची काळजीपूर्वक परीक्षा करून, त्यांना शुद्ध करून, गुरु त्यांना शिवज्ञान द्यावे.

एवं सर्वमनायासं शौचं क्षांतिं दयां तथा अस्पृहामप्यसूयां च यत्नेन च विभावयेत्

अशा प्रकारे, तो सहजपणे शुद्धता, क्षमा, दया, अलिप्तता आणि मत्सराचा अभाव यांचा प्रयत्नपूर्वक अंगीकार करावा.

इत्थमादिश्य तं शिष्यं शिवमुद्वास्य मंडलात् शिवकुंभानलादींश्च सदस्यानपि पूजयेत्

अशाप्रकारे शिष्याला उपदेश करून, त्याला मंडळातून शिवचिन्ह दाखवून मुक्त करावे आणि शिवकुंभ, अग्नि यांसारख्या सभासदांचीही पूजा करावी.

युगपद्वाथ संस्कारान्कुर्वीत सगणो गुरुः तत्र यत्र द्वयं वापि प्रयोगस्योपदिश्यते

मग गुरु आपल्या सहकाऱ्यांसह, जिथे दोन्ही विधी सांगितले आहेत तिथे, एकाच वेळी संस्कार करावेत.

तदादावेव कलशान्कल्पयेदध्वशुद्धिवत् कृत्वा समयसंस्कारमभिषेकं विनाखिलम्

सुरुवातीला, मार्गशुद्धीसाठी जसे केले जाते तसे कलश तयार करावेत आणि संकल्प करून, अभिषेक वगळता बाकी सर्व विधी करावेत.

समभ्यर्च्य शिवं भूयः कृत्वा चाध्वविशोधनम् तस्मिन्परिसमाप्ते तु पुनर्देवं प्रपूजयेत्

पुन्हा शिवाची पूजा करून, मार्गशुद्धी करून, ती पूर्ण झाल्यावर पुन्हा देवाची पूजा करावी.

हुत्वा मंत्रन्तु संतर्प्य संदीप्याशास्य चेश्वरम् समर्प्य मंत्रं शिष्यस्य पाणौ शेषं समापयेत्

मंत्राने होम करून, देवता तृप्त करून, ईश्वराचे आवाहन करून, मंत्र शिष्याच्या हातात ठेवावा आणि उरलेले विधी पूर्ण करावेत.

अथवा मंत्रसंस्कारमनुचिंत्याखिलं क्रमात् अध्वशुद्धिं गुरुः कुर्यादभिषेकावसानिकम्

किंवा, मंत्रसंस्कार पूर्णपणे विचारात घेऊन, गुरु अभिषेकाच्या शेवटी मार्गशुद्धी करावी.

तत्र यः शान्त्यतीतादिकलासु विहितो विधिः स सर्वो ऽपि विधातव्यस्तत्त्वत्रयविशोधने

शांत्यतीत वगैरे कलांमध्ये जो विधी सांगितला आहे, तो सर्व विधी तत्त्वत्रय शुद्धीसाठी करावा.

शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमुदाहृतम् शक्तौ शिवस्ततो विद्यात्तस्यास्त्वात्मा समुद्बभौ

शिव, विद्या आणि आत्मा असे तत्त्वत्रय सांगितले आहे. शक्तीतून शिव, शिवातून विद्या, आणि विद्येतून आत्मा उत्पन्न होतो.

शिवेन शांत्यतीताध्वा व्याप्तस्तदपरः परः विद्यया परिशिष्टो ऽध्वा ह्यात्मना निखिलः क्रमात्

शिवाने शांत्यतीत मार्ग व्यापलेला आहे आणि त्यापुढील सर्वोच्च आहे; विद्येने उरलेला मार्ग व्यापलेला आहे आणि आत्म्याने सर्व काही क्रमाने व्यापले आहे.

दुर्लभं शांभवं मत्वा मंत्रमूलं मनीषिणः शाक्तं शंसीत संस्कारं शिवशास्त्रार्थपारगाः

शिवशास्त्रार्थ जाणणारे ज्ञानी, शांभव मंत्र दुर्मिळ आणि मूल मानून, शाक्त संस्कार सांगतात.

इति ते सर्वमाख्यातं संस्काराख्यस्य कर्मणः चातुर्विध्यमिदं कृष्ण किं भूय श्रोतुमिच्छसि

हे कृष्णा, या संस्कार नावाच्या कर्माचे चार प्रकार तुला सांगितले. अजून तुला काय ऐकायचे आहे?

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा

भगवन्, शिवाश्रमाचे पालन करणाऱ्यांसाठी शिवशास्त्रात सांगितलेली नित्य आणि नैमित्तिक कर्मे मी ऐकू इच्छितो.

प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया विचार्य कार्यं निर्गच्छेद्गृहादभ्युदिते ऽरुणे

प्रातःकाळ झोपेतून उठून, देवीसह देवाचे ध्यान करावे, आपली कर्तव्ये विचारावी आणि अरुणोदयाच्या वेळी घराबाहेर जावे.