शिवपुराणम्

अतः परं प्रवक्ष्यामि साधकं नाम नामतः संस्कारमन्त्रमाहात्म्यं कथने सूचितं मया

आता मी 'साधक' नावाचा संस्कार सांगतो; मंत्राचे आणि संस्काराचे महत्त्व मी आधीच सांगितले आहे.

संपूज्य मंडले देवं स्थाप्य कुम्भे च पूर्ववत् हुत्वा शिष्यमनुष्णीषं प्रापयेद्भुवि मंडले

मंडळात देवतेची पूजा करून, पूर्वीप्रमाणे कलशात स्थापना करावी. हवन करून, डोक्यावर वस्त्र न घातलेल्या शिष्याला जमिनीवरील मंडळात आणावे.

पूर्वांतं पूर्ववत्कृत्वा हुत्वाहुतिशतं तथा संतर्प्य मूलमन्त्रेण कलशैर्देशिकोत्तमः

पूर्वेकडील भाग पूर्वीप्रमाणे करून, शंभर आहुती अर्पण कराव्यात. मग श्रेष्ठ गुरुने मूळमंत्राने कलशांनी तृप्त करावे.

सन्दीप्य च यथापूर्वं कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात् अभिषिच्य यथापूर्वं प्रदद्यान्मन्त्रमुत्तमम्

पूर्वीप्रमाणे अग्नी प्रज्वलित करून, आधी सांगितलेला क्रम पाळावा. मग पूर्वीप्रमाणे अभिषेक करून, श्रेष्ठ मंत्र द्यावा.

तत्र विद्योपदेशांतं कृत्वा विस्तरशः क्रमात् पुष्पाम्बुना शिशोः पाणौ विद्यां शैवीं समर्पयेत्

तेथे, ज्ञानोपदेश पूर्णपणे आणि क्रमाने करून, फुलं आणि पाण्याने शिष्याच्या हातात शैव विद्या अर्पण करावी.

तवैहिकामुष्मिकयोः सर्वसिद्धिफलप्रदः भवत्येव महामन्त्रः प्रसादात्परमेष्ठिनः

परमेश्वराच्या कृपेने हा महा-मंत्र या जगात आणि पुढच्या जन्मात सर्व सिद्धी आणि फळे देतो.

इत्युत्वा देवमभ्यर्च्य लब्धानुज्ञः शिवाद्गुरुः साधनं शिवयोगं च साधकाय समादिशेत्

असे सांगून, देवाची पूजा करून, आणि शिवाची परवानगी मिळाल्यावर, गुरु साधकाला साधना आणि शिवयोग शिकवावा.

तच्छ्रुत्वा गुरुसंदेशं क्रमशो मंत्रसाधकः पुरतो विनियोगस्य मन्त्रसाधनमाचरेत्

गुरुचे आदेश ऐकल्यावर, मंत्रसाधकाने गुरुच्या समोर, ठरलेल्या पद्धतीने, मंत्रसाधना क्रमाने करावी.

साधनं मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते पुरतश्चरणीयत्वाद्विनियोगाख्यकर्मणः

मूलमंत्राची साधना आधी केली जाते, म्हणून तिला पुरश्चरण असे म्हणतात; कारण ती विनियोग नावाच्या कृतीपूर्वी केली जाते.

नात्यन्तं करणीयन्तु मुमुक्षोर्मन्त्रसाधनम् कृतन्तु तदिहान्यत्र तास्यापि शुभदं भवेत्

मोक्षाची इच्छा असणाऱ्याने मंत्रसाधना फारच करू नये; पण जरी केली, तरी इथे किंवा कुठेही, त्याला शुभ फल मिळते.

शुभे ऽहनि शुभे देशे काले वा दोषवर्जिते शुक्लदन्तनखः स्नातः कृतपूर्वाह्णिकक्रियः

शुभ दिवशी, पवित्र जागी, आणि दोषरहित वेळी, दात आणि नख स्वच्छ करून, स्नान करून आणि सकाळच्या क्रिया पूर्ण करून,

अलंकृत्य यथा लब्धैर्गंधमाल्यविभूषणैः सोष्णीषः सोत्तरासंगः सर्वशुक्लसमाहितः

जितके शक्य तितक्या सुगंधी उटणे, फुले आणि दागिने घालून, डोक्यावर उपरणे आणि अंगावर शुभ्र वस्त्र परिधान करून,

देवालये गृहे ऽन्यस्मिन्देशे वा सुमनोहरे सुखेनाभ्यस्तपूर्वेण त्वासनेन कृतासनः

देवळात, घरी किंवा दुसऱ्या रम्य जागी, पूर्वी सराव केलेल्या आसनावर सुखाने बसावे.

तनुं कृत्वात्मनः शैवीं शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना संपूज्य देवदेवेशं नकुलीश्वरमीश्वरम्

शिवशास्त्रात सांगितलेल्या मार्गाने आपले शरीर स्थिर करून, देवांचा देव, नकुलीश्वर, या परमेश्वराची पूजा करावी.

निवेद्य पायसं तस्मै समप्याराधनं क्रमात् प्रणिपत्य च तं देवं प्राप्तानुज्ञश्च तन्मुखात्

त्याला पायस अर्पण करून, पूजा क्रमाने करून, त्या देवाला वंदन करावे आणि त्याच्याकडून परवानगी घ्यावी.

कोटिवारं तदर्धं वा तदर्धं वा जपेच्छिवम् लक्षविंशतिकं वापि दशलक्षमथापि वा

शिवमंत्र दहा लाख वेळा, किंवा त्याच्या अर्ध्या, किंवा त्याच्या अर्ध्या, दोन लाख, एक लाख किंवा एक लक्ष वेळा जपावा.

ततश्च पायसाक्षारलवणैकमिताशनः अहिंसकः क्षमी शांतो दांतश्चैव सदा भवेत्

नंतर, तो केवळ मीठ आणि क्षार घातलेला पायस मोजून खावा, नेहमी अहिंसक, संयमी, शांत आणि इंद्रियसंयमित राहावा.

अलाभे पायसस्याश्नन्फलमूलादिकानि वा विहितानि शिवेनैव विशिष्टान्युत्तरोत्तरम्

पायस मिळाला नाही तर, शिवाने सांगितलेली फळे, कंद आणि इतर पदार्थ, एकापेक्षा एक उत्तम, खावे.

चरुं भक्ष्यमथो सक्तुकणान्यावकमेव च शाकं पयो दधि घृतं मूलं फलमथोदकम्

तो चरू, खाण्याचे पदार्थ, धान्य, जव, भाजी, दूध, दही, तूप, कंद, फळ किंवा पाणी खाऊ शकतो.

अभिमंत्र्य च मन्त्रेण भक्ष्यभोज्यादिकानि च साधने ऽस्मिन्विशेषेण नित्यं भुञ्जीत वाग्यतः

मंत्राने सर्व खाण्याचे पदार्थ अभिमंत्रित करून, या साधनेत नेहमी वाणीवर संयम ठेवून जेवावे.

मन्त्राष्टशतपूतेन जलेन शुचिना व्रती स्नायान्नदीनदोत्थेन प्रोक्षयेद्वाथ शक्तितः

व्रतीने मंत्र आठशे वेळा म्हणून शुद्ध केलेल्या पाण्याने, किंवा नदी-तळ्यातील पाण्याने, किंवा शक्य तितके शिंपडून स्नान करावे.

तर्पयेच्च तथा नित्यं जुहुयाच्च शिवानले सप्तभिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिभिर्वाथ घृतेन वा

त्याने रोज तर्पण करावे आणि शिवाच्या अग्नीत सात, पाच किंवा तीन पदार्थांनी किंवा तुपाने होम करावा.

इत्थं भक्त्या शिवं शैवो यः साधयति साधकः तस्येहामुत्र दुष्प्रापं न किंचिदपि विद्यते

अशा भक्तीने जो शैव साधक शिवाची उपासना करतो, त्याला या जगात किंवा पुढच्या जन्मात काहीही कठीण उरत नाही.

अथवा ऽहरहर्मंत्रं जपेदेकाग्रमानसः अनश्नन्नेव साहस्रं विना मन्त्रस्य साधनम्

किंवा, एकाग्र मनाने 'हर' मंत्राचा जप करावा, उपवास करत, आणि मंत्राच्या ठराविक विधीशिवाय, तो हजार वेळा म्हणावा.

न तस्य दुर्लभं किंचिन्न तस्यास्त्यशुभं क्वचित् इह विद्यां श्रियं सौख्यं लब्ध्वा मुक्तिं च विंदति

अशा व्यक्तीसाठी काहीच कठीण नाही, कुठेही वाईट घडत नाही; इथेच ज्ञान, संपत्ती आणि सुख मिळवून, त्याला मुक्तीही मिळते.

साधने विनियोगे च नित्ये नैमित्तिके तथा जपेज्जलैर्भस्मना च स्नात्वा मन्त्रेण च क्रमात्

नेहमीच्या किंवा विशेष साधनेत, पाण्याने आणि भस्माने स्नान करून, योग्य क्रमाने मंत्राचा जप करावा.

शुचिर्बद्धशिखस्सूत्री सपवित्रकरस्तथा धृतत्रिपुंड्ररुद्राक्षो विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

शुद्ध राहून, केस बांधून, यज्ञोपवीत घालून, उजव्या हातात कुशाची अंगठी घालून, तिळक आणि रुद्राक्ष घालून, पंचाक्षरी मंत्राचा जप करावा.

अथैवं संस्कृतं शिष्यं कृतपाशुपतव्रतम् आचार्यत्वे ऽभिषिंचेत तद्योगत्वेन चान्यथा

शिष्याला तयार करून, पाशुपत व्रत घालून, त्याला आचार्यपदावर अभिषेक करावा किंवा योग्य योगाप्रमाणे दुसरे काही करावे.

मण्डलं पूर्ववत्कृत्त्वा संपूज्य परमेश्वरम् स्थापयत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च पूर्ववत्

पूर्वीप्रमाणे मंडळ तयार करून, परमेश्वराची पूजा करावी आणि पाच कलश दिशा आणि मध्यभागी ठेवावेत, जसे आधी केले होते.