शिवपुराणम्

सूत योगिवरश्रेष्ठ शिवक्षेत्रागमांस्तथा शृणुत श्रद्धया सर्वक्षेत्राणि च तदागमान्

सूत, ऋषीमध्ये श्रेष्ठ, शिवाच्या पुण्यभूमींच्या आणि इतर सर्व तीर्थांच्या कथा श्रद्धेने ऐका.

शृणुध्वमृषयः प्राज्ञाः शिवक्षेत्रं विमुक्तिदम् तदागमांस्ततो वक्ष्ये लोकरक्षार्थमेव हि

हे ज्ञानी ऋषींनो, मुक्ती देणाऱ्या शिवक्षेत्राबद्दल ऐका; आता मी त्याच्या परंपरा लोकांच्या कल्याणासाठी सांगतो.

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा सशैलवनकानना शिवाज्ञया हि पृथिवी लोकं धृत्वा च तिष्ठति

पन्नास कोटी विस्तार असलेली, पर्वत, वन आणि उपवनांनी युक्त अशी पृथ्वी, शिवाच्या आज्ञेने सर्व लोकांना आधार देते.

तत्र तत्र शिवक्षेत्रं तत्र तत्र निवासिनाम् मोक्षार्थं कृपया देवः क्षेत्रं कल्पितवान्प्रभुः

जिथे तिथे शिवाची पुण्यभूमी आहे; तिथे राहणाऱ्यांच्या मुक्तीसाठी प्रभूने करुणेने ही क्षेत्रे निर्माण केली आहेत.

परिग्रहादृषीणां च देवानां परिग्रहात् स्वयंभूतान्यथान्यानि लोकरक्षार्थमेव हि

काही क्षेत्रे ऋषींच्या स्वीकाराने, काही देवांच्या स्वीकाराने, तर काही स्वयंभू आहेत—हे सर्व लोकांच्या रक्षणासाठीच आहेत.

तीर्थे क्षेत्रे सदाकार्यं स्नानदानजपादिकम् अन्यथा रोगदारिद्र्यमूकत्वाद्याप्नुयान्नरः

तीर्थ किंवा पुण्यभूमीत नेहमी स्नान, दान, जप इत्यादी करावे; अन्यथा मनुष्याला रोग, दारिद्र्य किंवा मूकपणा येऊ शकतो.

अथास्मिन्भारते वर्षे प्राप्नोति मरणं नरः स्वयंभूस्थानवासेन पुनर्मानुष्यमाप्नुयात्

या भारतभूमीत जो मनुष्य मरण पावतो, तो स्वयंभू क्षेत्रात राहिल्यास पुन्हा मानवजन्म मिळवतो.

क्षेत्रे पापस्य करणं दृढं भवति भूसुराः पुण्यक्षेत्रे निवासे हि पापमण्वपि नाचरेत्

हे द्विजांनो, पुण्यभूमीत पाप केल्यास ते अधिक दृढ होते; पण पुण्यभूमीत राहून अगदी लहान पापही करू नये.

येन केनाप्युपायेन पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः सिंधोः शतनदीतीरे संति क्षेत्राण्यनेकशः

कोणत्याही मार्गाने का होईना, मनुष्याने पुण्यभूमीत राहावे; सिंधू आणि शतनदीच्या काठावर अनेक पुण्यभूमी आहेत.

सरस्वती नदी पुण्या प्रोक्ता षष्टिमुखा तथा तत्तत्तीरे वसेत्प्राज्ञः क्रमाद्ब्रह्मपदं लभेत्

सरस्वती नदी पुण्यवान असून तिची साठ मुखं आहेत असं सांगितलंय; तिच्या काठावर राहणारा ज्ञानी मनुष्य हळूहळू ब्रह्मपद प्राप्त करतो.

हिमवद्गिरिजा गंगा पुण्या शतमुखा नदी तत्तीरे चैव काश्यादिपुण्यक्षेत्राण्यनेकशः

हिमालयाची कन्या गंगा ही शंभर मुखांची पुण्य नदी आहे; तिच्या काठावरही काशीपासून अनेक पुण्यभूमी आहेत.

तत्र तीरं प्रशस्तं हि मृगबृहस्पतौ शोणभद्रो दशमुखः पुण्योभीष्टफलप्रदः

त्या ठिकाणी, मृगबृहस्पतीच्या काळात, तीर फारच उत्तम असते. दहा मुख असलेली शोनभद्रा ही पवित्र असून, ती मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे.

तत्र स्नानोपवासेन पदं वैनायकं लभेत् चतुर्वींशमुखा पुण्या नर्मदा च महानदी

त्या ठिकाणी, स्नान व उपवास केल्याने गणेशाचे स्थान मिळते. चोवीस मुख असलेली नर्मदा ही पवित्र व मोठी नदी आहे.

तस्यां स्नानेन वासेन पदं वैष्णवमाप्नुयात् तमसा द्वादशमुखा रेवा दशमुखा नदी

त्या ठिकाणी, स्नान व वास्तव्य केल्याने विष्णूचे स्थान मिळते. तामसा ही बारा मुखांची असून, रेवाही दहा मुखांची नदी आहे.

गोदावरी महापुण्या ब्रह्मगोवधनाशिनी एकविंशमुखा प्रोक्ता रुद्रलोकप्रदायिनी

गोदावरी ही फार पवित्र असून, ब्रह्महत्या व गोहत्या यांचे पाप दूर करणारी आहे. तिला एकवीस मुख आहेत असे सांगितले जाते आणि ती रुद्रलोक देणारी आहे.

कृष्णवेणी पुण्यनदी सर्वपापक्षयावहा साष्टादशमुखाप्रोक्ता विष्णुलोकप्रदायिनी

कृष्णवेणी ही पवित्र नदी सर्व पापांचा नाश करणारी आहे. तिला अठरा मुख आहेत असे म्हटले जाते आणि ती विष्णुलोक देणारी आहे.

तुंगभद्रा दशमुखा ब्रह्मलोकप्रदायिनी सुवर्णमुखरी पुण्या प्रोक्ता नवमुखा तथा

तुंगभद्रा ही दहा मुखांची असून, ती ब्रह्मलोक देणारी आहे. सुवर्णमुखरी ही पवित्र असून, तिला नऊ मुख आहेत असे सांगितले जाते.

तत्रैव सुप्रजायंते ब्रह्मलोकच्युतास्तथा सरस्वती च पंपा च कन्याश्वेतनदी शुभा

त्या ठिकाणी चांगली संतती होते आणि ब्रह्मलोकातून पडलेलेही जन्म घेतात. सरस्वती, पंपा, कन्या आणि शुभ अशी श्वेतनदी देखील तिथे आहेत.

एतासां तीरवासेन इंद्रलोकमवाप्नुयात् सह्याद्रिजा महापुण्या कावेरीति महानदी

या सर्व नद्यांच्या तीरावर राहिल्याने इंद्रलोक मिळतो. सह्याद्री पर्वतातून येणारी कावेरी ही फार पवित्र आणि मोठी नदी आहे.

सप्तविंशमुखा प्रोक्ता सर्वाभीष्टं प्रदायिनी तत्तीराः स्वर्गदाश्चैव ब्रह्मविष्णुपदप्रदाः

तिला सत्तावीस मुख आहेत असे सांगितले जाते आणि ती सर्व इच्छित वस्तू देणारी आहे. त्या तीरावर राहिल्याने स्वर्ग, ब्रह्मा आणि विष्णूचे स्थान मिळते.

शिवलोकप्रदा शैवास् तथा ऽभीष्टफलप्रदाः नैमिषे बदरे स्नायान्मेषगे च गुरौ रवौ

शैव तीर शिवलोक देणारे आणि मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहेत. नैमिष, बदरी, मेषगा, गुरु आणि रवि या ठिकाणी स्नान करावे.

ब्रह्मलोकप्रदं विद्यात्ततः पूजादिकं तथा सिंधुनद्यां तथा स्नानं सिंहे कर्कटगे रवौ

हे ब्रह्मलोक देणारे आहे असे समजावे, तसेच पूजा वगैरे कराव्यात. तसेच, सिंह किंवा कर्क राशीत सूर्य असताना सिंधू नदीत स्नान करावे.

केदारोदकपानं च स्नानं च ज्ञानदं विदुः गोदावर्यां सिंहमासे स्नायात्सिंहबृहस्पतौ

केदारचे पाणी पिणे आणि स्नान करणे हे ज्ञान देणारे मानले जाते. सिंह महिन्यात, सिंह राशीत गुरु असताना गोदावरीत स्नान करावे.

शिवलोकप्रदमिति शिवेनोक्तं तथा पुरा यमुनाशोणयोः स्नायाद्गुरौ कन्यागते रवौ

हे शिवलोक देणारे आहे असे शिवाने पूर्वी सांगितले आहे. गुरु कन्या राशीत आणि सूर्य तिथे असताना यमुना व शोनामध्ये स्नान करावे.

धर्मलोके दंतिलोके महाभोगप्रदं विदुः कावेर्यां च तथास्नायात्तुलागे तु रवौ गुरौ

हे धर्मलोक आणि दंतीलोक तसेच मोठ्या सुखांचा लाभ देणारे आहे असे मानले जाते. तसेच, सूर्य व गुरु तुला राशीत असताना कावेरीत स्नान करावे.

विष्णोर्वचनमहात्म्यात्सर्वाभीष्टप्रदं विदुः वृश्चिके मासि संप्राप्ते तथार्के गुरुवृश्चिके

विष्णूच्या वचनाच्या महिम्यामुळे, हे सर्व इच्छित वस्तू देणारे आहे असे मानले जाते. वृश्चिक महिन्यात, तसेच सूर्य व गुरु वृश्चिक राशीत असताना हे करावे.

नर्मदायां नदीस्नानाद्विष्णुलोकम्वाप्नुयात् सुवर्णमुखरीस्नानं चापगे च गुरौ रवौ

नर्मदा नदीत स्नान केल्याने विष्णुलोक मिळतो. सुवर्णमुखरी व इतर नद्यांमध्ये गुरु व सूर्य असताना स्नान करावे.

शिवलोकप्रदमिति ब्राह्मणो वचनं यथा मृगमासि तथा स्नायाज्जाह्नव्यां मृगगे गुरौ

हे शिवलोक देणारे आहे असे ब्राह्मणाने सांगितले आहे. मृग महिन्यात, मृग राशीत गुरु असताना जाह्नवीत स्नान करावे.

शिवलोकप्रदमिति ब्रह्मणो वचनं यथा ब्रह्मविष्ण्वोः पदे भुक्त्वा तदंते ज्ञानमाप्नुयात्

हे शिवलोक देणारे आहे असे ब्रह्मदेवाने सांगितले आहे. ब्रह्मा व विष्णूचे स्थान भोगून शेवटी ज्ञान प्राप्त होते.