शिवपुराणम्

न वेत्ति तत्त्वतो यस्य नैवार्हत्यध्वशोधनम् षड्विधस्याध्वनो रूपं न येन विदितं भवेत्

ज्याला या मार्गाचे खरे स्वरूप माहीत नाही, त्याला मार्गशुद्धी करण्याचा अधिकार नाही; सहा प्रकारच्या मार्गाचे रूप त्याला कळत नाही.

व्याप्यव्यापकता तेन ज्ञातुमेव न शक्यते तस्मादध्वस्वरूपं च व्याप्यव्यापकतां तथा

त्याला व्यापणे आणि व्यापले जाणे हे खरे अर्थाने समजता येत नाही; म्हणून मार्गाचे स्वरूप आणि त्यातील व्यापणे-व्यापले जाणे हेही समजत नाही.

यथावदवगम्यैव कुर्यादध्वविशोधनम् कुंडमंडलपर्यंतं तत्र कृत्वा यथा पुरा

योग्य रीतीने समजून घेतल्यावरच मार्गशुद्धी करावी, आणि ती कुंडमंडलाच्या सीमेपर्यंत पूर्वीप्रमाणे करावी.

द्विहस्तमानं कुर्वीत प्राच्यां कलशमंडलम् ततः स्नातश्शिवाचार्यः सशिष्यः कृतनैत्यकः

पूर्व दिशेला दोन हात लांबीचे कलशमंडळ करावे; मग शिवाचार्य स्नान करून, शिष्यांसह, नित्यकर्म करून,

प्रविश्य मंडलं शंभोः पूजां पूर्ववदाचरेत् तत्राढकावरैस्सिद्धं तंदुलैः पायसं प्रभोः

मंडळात प्रवेश करून, शंभूची पूजा पूर्वीप्रमाणे करावी; तेथे अर्घ्याला योग्य तांदळाचा पायस तयार करावा.

अर्धं निवेद्य होमार्थं शेषं समुपकल्पयेत् पुरतः कल्पिते वाथ मंडले वर्णिमंडिते

त्यातील अर्धा भाग होमासाठी अर्पण करावा, आणि उरलेला भाग बाजूला ठेवावा; तयार केलेल्या मंडळात किंवा अक्षरांनी रंगविलेल्या मंडळात,

स्थापयेत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च देशिकः तेषु ब्रह्माणि मूलार्णैर्बिन्दुनादसमन्वितैः

देशिकाने पाच कलश दिशा आणि मध्यभागी ठेवावेत; त्यात ब्रह्मा मंत्र, मूळ अक्षरांसह, बिंदू आणि नादयुक्त म्हणावेत.

नम आद्यैर्यकरांतैः कल्पयेत्कल्पवित्तमः ईशानं मध्यमे कुंभे पुरुषं पुरतः स्थिते

नमः या शब्दाने सुरू आणि 'य' ने समाप्त होणाऱ्या मंत्रांनी विधिज्ञाने त्यांची स्थापना करावी; मध्यातील कलशात ईशान, समोरच्या कलशात पुरुष ठेवावा.

अघोरं दक्षिणे वामे वामं सद्यं च पश्चिमे रक्षां विधाय मुद्रा च बद्ध्वा कुंभाभिमंत्रणम्

दक्षिणेला अघोर, डावीकडे वाम, पश्चिमेला सद्य ठेवावा; रक्षण करून, मुद्रा बांधून, कलशांचे मंत्रांनी अभिमंत्रण करावे.

कृत्वा शिवानलैर्होमं प्रारभेत् यथा पुरा यदर्धं पायसं पूर्वं होमार्थं परिकल्पितम्

असे केल्यावर, पूर्वीप्रमाणे शिवाच्या अग्नीने होम सुरू करावा; पूर्वी होमासाठी बाजूला ठेवलेला पायसाचा अर्धा भाग,

हुत्वा शिष्यस्य तच्छेषं भोक्तुं समुपकल्पयेत् तर्पणांतं च मंत्राणां कृत्वा कर्म यथा पुरा

होम करून, उरलेला भाग शिष्याला खाण्यासाठी ठेवावा; मंत्रांनी तर्पण पूर्ण करून, विधी पूर्वीप्रमाणे करावा.

हुत्वा पूर्णाहुतिं तेषां ततः कुर्यात्प्रदीपनम् ओंकारादनु हुंकारं ततो मूलं फडंतकम्

त्यांच्यासाठी पूर्णाहुती दिल्यावर, नंतर प्रज्वलन करावे; ओंकारानंतर हुंकार, मग मूळ आणि शेवटी फट् म्हणावे.

स्वाहांतं दीपने प्राहुरंगानि च यथाक्रमम् तेषामाहुतयस्तिस्रो देया दीपनकर्मणि

स्वाहा या शब्दाने समाप्त करून, प्रज्वलनात अंग मंत्र योग्य क्रमाने म्हणावेत; प्रत्येकासाठी तीन आहुती प्रज्वलनकर्मात द्याव्यात.

मंत्रैरेकैकशस्तैस्तु विचिन्त्या दीप्तमूर्तयः त्रिगुणं त्रिगुणी कृत्य द्विजकन्याकृतं सितम्

त्या मंत्रांनी, प्रत्येकाला तेजस्वी रूप म्हणून ध्यान करावे; तिहेरी, तिहेरी कृती, द्विजकन्येने, शुभ्रवर्णाने केली जाते.

सूत्रं सूत्रेण संमंत्र्य शिखाग्रे बंधयेच्छिशोः चरणांगुष्ठपर्यंतमूर्ध्वकायस्य तिष्ठतः

सूत्र, मंत्रांनी अभिमंत्रित करून, शिष्याच्या शिखेच्या टोकाला बांधावे, आणि तो उभा असताना, ते अंगठ्यापर्यंत पोहोचावे.

लंबयित्वा तु तत्सूत्रं सुषुम्णां तत्र योजयेत् शांतया मुद्रयादाय मूलमंत्रेण मंत्रवित्

मग ते सूत लांब करून, तेथे सुषुम्ना नाडीत जोडावे. शांत्या मुद्रा घेऊन, मंत्र जाणणाऱ्याने मूळ मंत्राचा उपयोग करावा.

हुत्वाहुतित्रयं तस्यास्सान्निध्यमुपकल्पयेत् हृदि संताड्य शिष्यस्य पुष्पक्षेपेण पूर्ववत्

तीन आहुती दिल्यावर, तिचे उपस्थिती निर्माण करावी. मग फुलाच्या अर्पणाने, शिष्याच्या हृदयावर पूर्वीप्रमाणे हलकेच स्पर्श करावा.

चैतन्यं समुपादाय द्वादशांते निवेद्य च सूत्रं सूत्रेण संयोज्य संरक्ष्यास्त्रेण वर्मणा

चैतन्य घेऊन, ते द्वादशांत ठिकाणी ठेवावे. सूत सूताशी जोडावे आणि अस्त्राच्या कवचाने त्याचे रक्षण करावे.

अवगुंठ्याथ तत्सूत्रं शिष्यदेहं विचिंतयेत् मूलत्रयमयं पाशं भोगभोग्यत्वलक्षणम्

मग ते सूत झाकून, शिष्याचे शरीर त्रिविध मूळ असलेल्या पाशाने, म्हणजे भोगणारा आणि भोग्य अशा स्थितीने बांधले आहे असे ध्यान करावे.

विषयेन्द्रियदेहादिजनकं तस्य भावयेत् व्योमादिभूतरूपिण्यः शांत्यतीतादयः कलाः

तेच विषय, इंद्रिय आणि शरीर यांचे मूळ आहे असे समजावे. आकाश आणि इतर पंचमहाभूतांच्या रूपात शांत्यतीतादी कला आहेत असे ध्यान करावे.

सूत्रे स्वनामभिर्योज्यः पूज्यश्चैव नमोयुतैः अथवा बीजभूतैस्तत्कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात्

त्या कलांना त्यांच्या नावांनी सूतात जोडावे आणि नमस्कार करून पूजा करावी. किंवा त्यांना बीजस्वरूप करून, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे क्रमाने करावे.

ततो मलादेस्तत्त्वादौ व्याप्तिं समलोकयेत् कलाव्याप्तिं मलादौ च हुत्वा संदीपयेत्कलाः

मग मळापासून तत्त्वांपर्यंत, त्या कलांची व्याप्ती पाहावी. मळापासून सुरुवात करून आहुती देऊन, त्या कलांना जागृत करावे.

शिष्यं शिरसि संताड्य सूत्रं देहे यथाक्रमम् शांत्यतीतपदे सूत्रं लाञ्छयेन्मंत्रमुच्चरन्

शिष्याच्या डोक्यावर हलकेच स्पर्श करून, सूत शरीरावर योग्य क्रमाने चिन्हांकित करावे. शांत्यतीत अवस्थेत, मंत्र म्हणत सूत लिहावे.

एवं कृत्वा निवृत्त्यन्तं शांत्यतीतमनुक्रमात् हुत्वाहुतित्रयं पश्चान्मण्डले च शिवं यजेत्

अशा प्रकारे निवृत्तीच्या शेवटपर्यंत आणि शांत्यतीतापर्यंत सर्व विधी करून, तीन आहुती दिल्यावर, मग मंडलात शिवाची पूजा करावी.

देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्योत्तरामुखम् सदर्भे मण्डले दद्याद्धोमशिष्टं चरुं गुरुः

देवताच्या उजव्या बाजूला, शिष्याला उत्तर दिशेला तोंड करून बसवावे. कुशाच्या मंडलात गुरुने होमानंतर उरलेला चरू द्यावा.

शिष्यस्तद्गुरुणा दत्तं सत्कृत्य शिवपूर्वकम् भुक्त्वा पश्चाद्द्विराचम्य शिवमन्त्रमुदीरयेत्

शिष्याने गुरूने दिलेले, शिवाच्या साक्षीने आदराने स्वीकारावे. ते खाऊन, दोनदा तोंड धुवून, शिवमंत्र म्हणावा.

अपरे मण्डले दद्यात्पञ्चगव्यं तथा गुरुः सो ऽपि तच्छक्तितः पीत्वा द्विराचम्य शिवं स्मरेत्

दुसऱ्या मंडलात, गुरुने पंचगव्यही द्यावे. शिष्याने ते आपल्या शक्तीनुसार पिऊन, दोनदा तोंड धुवून, शिवाचे स्मरण करावे.

तृतीये मण्डले शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा प्रदद्याद्दंतपवनं यथाशास्त्रोक्तलक्षणम्

तिसऱ्या मंडलात, शिष्याला पूर्वीप्रमाणे बसवून, शास्त्रानुसार दात घासण्याचे साधन द्यावे.

अग्रेण तस्य मृदुना प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः वाचं नियम्य चासीनश्शिष्यो दंतान्विशोधयेत्

त्याचा अग्रभाग मऊ असावा, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, वाणी संयमित ठेवून, शिष्याने बसून दात स्वच्छ करावेत.