शिवपुराणम्

शिवागमस्य ग्रहणं वाचनं श्रवणं तथा देशिकदेशतः कुर्यान्न स्वेच्छातो न चान्यतः

शिवागमाचं वाचन, पठण आणि ऐकणं हे गुरूंच्या मार्गदर्शनानुसारच करावं; स्वतःच्या इच्छेने किंवा अन्य कोणत्याही प्रकारे करू नये.

इति संक्षेपतः प्रोक्तः संस्कारः समयाह्वयः साक्षाच्छिवपुरप्राप्तौ नृणां परमसाधनम्

अशा प्रकारे 'समय' नावाचा संस्कार संक्षिप्तपणे सांगितला; जो थेट शिवाच्या लोकात पोहोचण्यासाठी श्रेष्ठ साधन आहे.

अतः परं समावेक्ष्य गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् षडध्वशुद्धिं कुर्वीत सर्वबंधविमुक्तये

यानंतर, गुरूने शिष्याची पात्रता पाहून, सर्व बंधनांपासून मुक्त होण्यासाठी षडध्व शुद्धी करावी.

कलां तत्त्वं च भुवनं वर्णं पदमतः परम् मंत्रश्चेति समासेन षडध्वा परिपठ्यते

कला, तत्त्व, भुवन, वर्ण, पद आणि मंत्र — हेच षडध्व म्हणून थोडक्यात सांगितले आहेत.

निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वा कथ्यते बुधैः व्याप्ताः कलाभिरितरे त्वध्वानः पञ्च पञ्चभिः

निवृत्तीपासून सुरू होणाऱ्या पाच कलांना विद्वान 'कलाध्व' म्हणतात; उर्वरित पाच मार्ग प्रत्येक पाच कलांनी व्यापलेले आहेत.

शिवतत्त्वादिभूम्यंतं तत्त्वाध्वा समुदाहृतः षड्विंशत्संख्ययोपेतः शुद्धाशुद्धोभयात्मकः

शिवतत्त्वापासून ते खालच्या स्तरापर्यंत तत्त्वाध्व आहे, ज्यात एकूण सव्वीस तत्त्वे असून ती शुद्ध आणि अशुद्ध अशा दोन्ही स्वरूपात आहेत.

आधाराद्युन्मनांतश्च भुवनाध्वा प्रकीर्तितः विना भेदोपभेदाभ्यां षष्टिसंख्यासमन्वितः

आधारापासून ते उच्च अवस्थेपर्यंत भुवनाध्व सांगितला आहे; यात कोणतेही भेद किंवा उपभेद न धरता एकूण साठ भुवने आहेत.

पञ्चाशद्रुद्ररूपास्तु वर्णा वर्णाध्वसंज्ञिताः अनेकभेदसंपन्नः पदाध्वा समुदाहृतः

पन्नास रुद्रस्वरूप अक्षरे म्हणजे अक्षरांचा मार्ग, आणि अनेक प्रकारांनी युक्त असा शब्दांचा मार्ग सांगितला आहे.

सर्वोपमंत्रैर्मंत्राध्वा व्याप्तः परमविद्यया यथा शिवो न तत्त्वेषु गण्यते तत्त्वनायकः

सर्व श्रेष्ठ मंत्रांनी मंत्रांचा मार्ग परमविद्येने व्यापलेला आहे, जसे शिव हे तत्त्वांमध्ये मोजले जात नाहीत, कारण ते तत्त्वांचे स्वामी आहेत.

मंत्राध्वनि न गण्येत तथासौ मंत्रनायकः कलाध्वनो व्यापकत्वं व्याप्यत्वं चेतराध्वनाम्

मंत्रांच्या मार्गात तो मोजला जात नाही, म्हणून तो मंत्रांचा स्वामी आहे; कला या मार्गाचा व्याप असतो, आणि इतर मार्गांचा व्यापला जाणे असते.

न वेत्ति तत्त्वतो यस्य नैवार्हत्यध्वशोधनम् षड्विधस्याध्वनो रूपं न येन विदितं भवेत्

ज्याला या मार्गाचे खरे स्वरूप माहीत नाही, त्याला मार्गशुद्धी करण्याचा अधिकार नाही; सहा प्रकारच्या मार्गाचे रूप त्याला कळत नाही.

व्याप्यव्यापकता तेन ज्ञातुमेव न शक्यते तस्मादध्वस्वरूपं च व्याप्यव्यापकतां तथा

त्याला व्यापणे आणि व्यापले जाणे हे खरे अर्थाने समजता येत नाही; म्हणून मार्गाचे स्वरूप आणि त्यातील व्यापणे-व्यापले जाणे हेही समजत नाही.

यथावदवगम्यैव कुर्यादध्वविशोधनम् कुंडमंडलपर्यंतं तत्र कृत्वा यथा पुरा

योग्य रीतीने समजून घेतल्यावरच मार्गशुद्धी करावी, आणि ती कुंडमंडलाच्या सीमेपर्यंत पूर्वीप्रमाणे करावी.

द्विहस्तमानं कुर्वीत प्राच्यां कलशमंडलम् ततः स्नातश्शिवाचार्यः सशिष्यः कृतनैत्यकः

पूर्व दिशेला दोन हात लांबीचे कलशमंडळ करावे; मग शिवाचार्य स्नान करून, शिष्यांसह, नित्यकर्म करून,

प्रविश्य मंडलं शंभोः पूजां पूर्ववदाचरेत् तत्राढकावरैस्सिद्धं तंदुलैः पायसं प्रभोः

मंडळात प्रवेश करून, शंभूची पूजा पूर्वीप्रमाणे करावी; तेथे अर्घ्याला योग्य तांदळाचा पायस तयार करावा.

अर्धं निवेद्य होमार्थं शेषं समुपकल्पयेत् पुरतः कल्पिते वाथ मंडले वर्णिमंडिते

त्यातील अर्धा भाग होमासाठी अर्पण करावा, आणि उरलेला भाग बाजूला ठेवावा; तयार केलेल्या मंडळात किंवा अक्षरांनी रंगविलेल्या मंडळात,

स्थापयेत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च देशिकः तेषु ब्रह्माणि मूलार्णैर्बिन्दुनादसमन्वितैः

देशिकाने पाच कलश दिशा आणि मध्यभागी ठेवावेत; त्यात ब्रह्मा मंत्र, मूळ अक्षरांसह, बिंदू आणि नादयुक्त म्हणावेत.

नम आद्यैर्यकरांतैः कल्पयेत्कल्पवित्तमः ईशानं मध्यमे कुंभे पुरुषं पुरतः स्थिते

नमः या शब्दाने सुरू आणि 'य' ने समाप्त होणाऱ्या मंत्रांनी विधिज्ञाने त्यांची स्थापना करावी; मध्यातील कलशात ईशान, समोरच्या कलशात पुरुष ठेवावा.

अघोरं दक्षिणे वामे वामं सद्यं च पश्चिमे रक्षां विधाय मुद्रा च बद्ध्वा कुंभाभिमंत्रणम्

दक्षिणेला अघोर, डावीकडे वाम, पश्चिमेला सद्य ठेवावा; रक्षण करून, मुद्रा बांधून, कलशांचे मंत्रांनी अभिमंत्रण करावे.

कृत्वा शिवानलैर्होमं प्रारभेत् यथा पुरा यदर्धं पायसं पूर्वं होमार्थं परिकल्पितम्

असे केल्यावर, पूर्वीप्रमाणे शिवाच्या अग्नीने होम सुरू करावा; पूर्वी होमासाठी बाजूला ठेवलेला पायसाचा अर्धा भाग,

हुत्वा शिष्यस्य तच्छेषं भोक्तुं समुपकल्पयेत् तर्पणांतं च मंत्राणां कृत्वा कर्म यथा पुरा

होम करून, उरलेला भाग शिष्याला खाण्यासाठी ठेवावा; मंत्रांनी तर्पण पूर्ण करून, विधी पूर्वीप्रमाणे करावा.

हुत्वा पूर्णाहुतिं तेषां ततः कुर्यात्प्रदीपनम् ओंकारादनु हुंकारं ततो मूलं फडंतकम्

त्यांच्यासाठी पूर्णाहुती दिल्यावर, नंतर प्रज्वलन करावे; ओंकारानंतर हुंकार, मग मूळ आणि शेवटी फट् म्हणावे.

स्वाहांतं दीपने प्राहुरंगानि च यथाक्रमम् तेषामाहुतयस्तिस्रो देया दीपनकर्मणि

स्वाहा या शब्दाने समाप्त करून, प्रज्वलनात अंग मंत्र योग्य क्रमाने म्हणावेत; प्रत्येकासाठी तीन आहुती प्रज्वलनकर्मात द्याव्यात.

मंत्रैरेकैकशस्तैस्तु विचिन्त्या दीप्तमूर्तयः त्रिगुणं त्रिगुणी कृत्य द्विजकन्याकृतं सितम्

त्या मंत्रांनी, प्रत्येकाला तेजस्वी रूप म्हणून ध्यान करावे; तिहेरी, तिहेरी कृती, द्विजकन्येने, शुभ्रवर्णाने केली जाते.

सूत्रं सूत्रेण संमंत्र्य शिखाग्रे बंधयेच्छिशोः चरणांगुष्ठपर्यंतमूर्ध्वकायस्य तिष्ठतः

सूत्र, मंत्रांनी अभिमंत्रित करून, शिष्याच्या शिखेच्या टोकाला बांधावे, आणि तो उभा असताना, ते अंगठ्यापर्यंत पोहोचावे.

लंबयित्वा तु तत्सूत्रं सुषुम्णां तत्र योजयेत् शांतया मुद्रयादाय मूलमंत्रेण मंत्रवित्

मग ते सूत लांब करून, तेथे सुषुम्ना नाडीत जोडावे. शांत्या मुद्रा घेऊन, मंत्र जाणणाऱ्याने मूळ मंत्राचा उपयोग करावा.

हुत्वाहुतित्रयं तस्यास्सान्निध्यमुपकल्पयेत् हृदि संताड्य शिष्यस्य पुष्पक्षेपेण पूर्ववत्

तीन आहुती दिल्यावर, तिचे उपस्थिती निर्माण करावी. मग फुलाच्या अर्पणाने, शिष्याच्या हृदयावर पूर्वीप्रमाणे हलकेच स्पर्श करावा.

चैतन्यं समुपादाय द्वादशांते निवेद्य च सूत्रं सूत्रेण संयोज्य संरक्ष्यास्त्रेण वर्मणा

चैतन्य घेऊन, ते द्वादशांत ठिकाणी ठेवावे. सूत सूताशी जोडावे आणि अस्त्राच्या कवचाने त्याचे रक्षण करावे.

अवगुंठ्याथ तत्सूत्रं शिष्यदेहं विचिंतयेत् मूलत्रयमयं पाशं भोगभोग्यत्वलक्षणम्

मग ते सूत झाकून, शिष्याचे शरीर त्रिविध मूळ असलेल्या पाशाने, म्हणजे भोगणारा आणि भोग्य अशा स्थितीने बांधले आहे असे ध्यान करावे.