शिवपुराणम्

शिवधर्मे नियुक्तायाश्शिवशासनगौरवात् बहुनात्र किमुक्तेन यो ऽपि को ऽपि शिवाश्रयः

शिवधर्मात नेमले गेलेल्या व्यक्तीने शिवाच्या आज्ञेचा मान ठेवावा; इथे जास्त बोलण्याची गरज नाही, कारण जो कोणी शिवाचा आश्रय घेतो, तो कोणाही असो—

संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्संभाषणादपि

जर कोणी गुरुच्या अधीन राहून संस्कार करायचा असेल, तर तो संस्कार तुटत नाही; फक्त गुरुचे दर्शन, स्पर्श किंवा संभाषण यामुळेही तो टिकतो.

यस्य संजायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना

ज्याच्यात प्रज्ञा निर्माण होते, त्याचा कधीही पराभव होत नाही; आणि जो योगमार्गाने मनाने संस्कार करतो—

स नेह कथितो गुह्यो गुरुवक्त्रैकगोचरः क्रियावान्यस्तु संस्कारः कुंडमंडपपूर्वकः स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

तो इथे सांगितलेला नाही, कारण तो गुप्त आहे आणि फक्त गुरुच्या वचनातूनच समजतो. विधीपूर्वक, वेदी व मंडप यांसह जो संस्कार केला जातो, तो थोडक्यात सांगितला जाईल; त्याचे सविस्तर वर्णन शक्य नाही.

पुण्ये ऽहनि शुचौ देशे बहुदोषविवर्जिते देशिकः प्रथमं कुर्यात्संस्कारं समयाह्वयम्

शुभ दिवशी, स्वच्छ आणि दोषरहित ठिकाणी, गुरुने प्रथम 'समय' नावाचा संस्कार करावा.

परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः शिल्पिशास्त्रोक्तमार्गेण मण्डपं तत्र कल्पयेत्

भूमी सुगंध, रंग, चव वगैरे नीट तपासून, शिल्पशास्त्रात सांगितलेल्या पद्धतीने तिथे मंडप उभारावा.

कृत्वा वेदिं च तन्मध्ये कुण्डानि परिकल्पयेत् अष्टदिक्षु तथा दिक्षु तत्रैशान्यां पुनः क्रमात्

वेदी तयार करून, तिच्या मध्यभागी अग्निकुंड मांडावीत, आठही दिशा आणि उपदिशांमध्ये, तसेच पुन्हा ईशान्य दिशेला क्रमाने ठेवावीत.

प्रधानकुंडं कुर्वीत यद्वा पश्चिमभागतः प्रधानमेकमेवाथ कृत्वा शोभां प्रकल्पयेत्

मुख्य अग्निकुंड तयार करावे, किंवा पश्चिम भागात ठेवावे; एकच मुख्य कुंड करून त्याची शोभा नीट सजवावी.

वितानध्वजमालाभिर्विविधाभिरनेकशः वेदिमध्ये ततः कुर्यान्मंडलं शुभलक्षणम्

विविध प्रकारच्या छत्र्या आणि ध्वजांच्या माळांनी, पुन्हा पुन्हा सजवून, वेदीच्या मध्यभागी शुभ चिन्हांनी युक्त असे मंडळ तयार करावे.

रक्तहेमादिभिश्चूर्णैरीश्वरावाहनोचितम् सिंदूरशालिनीवारचूर्णैरेवाथ निर्धनः

लाल, सोन्याचे आणि इतर रंगांचे चूर्ण, जे ईश्वराच्या आवाहनास योग्य असतात, त्याने सजवावे; किंवा ज्याच्याकडे साधन नाही, त्याने सिंदूर, तांदूळ, जौ यांच्या चूर्णाने सजवावे.

एकहस्तं द्विहस्तं वा सितं वा रक्तमेव वा एकहस्तस्य पद्मस्य कर्णिकाष्टांगुला मता

एक हात किंवा दोन हात एवढ्या आकाराचे, पांढरे किंवा लाल रंगाचे; एक हाताच्या कमळाच्या मध्यभागी आठ बोटांची करंडिका असावी.

केसराणि तदर्धानि शेषं चाष्टदलादिकम् द्विहस्तस्य तु पद्मस्य द्विगुणं कर्णिकादिकम्

त्याच्या केसरांचे प्रमाण त्याच्या अर्धे असावे, उरलेले भाग आठ पाकळ्या वगैरे असाव्यात; दोन हाताच्या कमळासाठी करंडिका आणि इतर सर्व भाग दुप्पट असावेत.

कृत्वा शोभोपशोभाढ्यमैशान्यां तस्य कल्पयेत् एकहस्तं तदर्धं वा पुनर्वेद्यः तु मंडलम्

सुंदर आणि आकर्षक सजावट करून, ते ईशान्य दिशेला मांडावे; एक हात किंवा त्याच्या अर्ध्या आकाराचे, पुन्हा वेदीवर मंडळ तयार करावे.

व्रीहितंदुलसिद्धार्थतिलपुष्पकुशास्तृते तत्र लक्षणसंयुक्तं शिवकुंभं प्रसाधयेत्

तिथे तांदूळ, तांदुळाचे तुकडे, तीळ, फुले आणि कुशा घालून, योग्य चिन्हांनी युक्त असे शिवकुंभ तयार करावा.

सौवर्णं राजतं वापि ताम्रजं मृन्मयं तु वा गन्धपुष्पाक्षताकीर्णं कुशदूर्वांकुराचितम्

तो कुंभ सोन्याचा, चांदीचा, तांब्याचा किंवा मातीचा असू शकतो; त्यावर सुगंध, फुले, अक्षता शिंपडावीत आणि कुशा, दुर्वा यांच्या कोंबांनी सजवावा.

सितसूत्रावृतं कंठे नववस्त्रयुगावृतम् शुद्धाम्बुपूर्णमुत्कूर्चं सद्रव्यं सपिधानकम्

गळ्यात पांढऱ्या दोऱ्याने बांधलेलं, अंगावर दोन नवीन वस्त्रं परिधान केलेलं, शुद्ध पाण्याने भरलेलं, झाकण असलेलं आणि नैवेद्य ठेवलेलं कलश हातात धरलेला.

भृङ्गारं वर्धनीं चापि शंखं च चक्रमेव वा विना सूत्रादिकं सर्वं पद्मपत्रमथापि वा

काळ्या कृष्णमृगचर्माचा आसन, बसायचं आसन, शंख किंवा चक्र यांपैकी काही वापरावं, किंवा हे सर्व नसेल तर कमळाचं पानही वापरता येतं.

तस्यासनारविंदस्य कल्पयेदुत्तरे दले अग्रतश्चंदनांभोभिरस्त्रराजस्य वर्धनीम्

त्या कमळाच्या आसनाच्या उत्तरेकडील पाकळीत, समोर चंदनाच्या पाण्याने अभिषेक करून, विधीच्या राजासाठी कलश ठेवावा.

मण्डलस्य ततः प्राच्यां मंत्रकुंभे च पूर्ववत् कृत्वा विधिवदीशस्य महापूजां समाचरेत्

मंडळाच्या पूर्वेकडील भागात आणि मंत्रकलशाजवळ, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे सर्व विधी नीट पार पाडून, ईश्वराची महापूजा करावी.

अथार्णवस्य तीरे वा नद्यां गोष्ठे ऽपि वा गिरौ देवागरे गृहे वापि देशे ऽन्यस्मिन्मनोहरे

किंवा समुद्राच्या काठी, नदीत, गोठ्यात, डोंगरावर, देवळात, घरी किंवा दुसऱ्या रम्य ठिकाणीही हे करता येईल.

कृत्वा पूर्वोदितं सर्वं विना वा मंडपादिकम् मंडलं पूर्ववत्कृत्वा स्थंडिलं च विभावसोः

पूर्वी सांगितलेलं सर्व करून, मंडप असो किंवा नसो, पूर्वीप्रमाणे मंडळ तयार करावं आणि अग्नीचं वेदीही मांडावं.

प्रविश्य पूजाभवनं प्रहृष्टवदनो गुरुः सर्वमंगलसंयुक्तः समाचरितनैत्यकः

पूजेच्या घरात आनंदी चेहऱ्याने, सर्व शुभ गुणांनी युक्त असा गुरु, नेहमीचे नित्यकर्म नीट पार पाडतो.

महापूजां महेशस्य कृत्वा मण्डलमध्यतः शिवकुंभे तथा भूयः शिवमावाह्य पूजयेत्

मंडळाच्या मध्यभागी महेशाची महापूजा करून, पुन्हा शिवकलशात शिवाचं आवाहन करून त्याची पूजा करावी.

पश्चिमाभिमुखं ध्यात्वा यज्ञरक्षकमीश्वरम् अर्चयेदस्त्रवर्धन्यामस्त्रमीशस्य दक्षिणे

यज्ञाचं रक्षण करणाऱ्या ईश्वराचं पश्चिमेकडे तोंड करून ध्यान करावं आणि त्याच्या उजवीकडे विधीच्या राजाचा कलश ठेवून पूजा करावी.

मन्त्रकुम्भे च विन्यस्य मन्त्रं मन्त्रविशारदः कृत्वा मुद्रादिकं सर्वं मन्त्रयागं समाचरेत्

मंत्रकलशात मंत्र ठेवून, मंत्रात पारंगत असलेला, सर्व मुद्रादिक विधी करून, मंत्रयाग नीट पार पाडावा.

ततश्शिवानले होमं कुर्याद्देशिकसत्तमः प्रधानकुण्डे परितो जुहुयुश्चापरे द्विजाः

नंतर श्रेष्ठ गुरु शिवाच्या अग्नीत होम करतो, आणि इतर ब्राह्मण मुख्य कुंडाभोवती आहुती देतात.

आचार्यात्पादमर्धं वा होमस्तेषां विधीयते प्रधानकुण्ड एवाथ जुहुयाद्देशिकोत्तमः

त्यांच्यासाठी आचार्याच्या आहुतीचा अर्धा भाग ठरवलेला आहे; पण श्रेष्ठ गुरुने मुख्य कुंडातच आहुती द्यावी.

स्वाध्यायमपरे कुर्युः स्तोत्रं मंगलवाचनम् जपं च विधिवच्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः

इतरांनी वेदपठण, स्तोत्र, मंगल वाचन करावं, आणि शिवभक्तांनी विधीपूर्वक जप करावा.

नृत्यं गीतं च वाद्यं च मंगलान्यपराणि च पूजनं च सदस्यानां कृत्वा सम्यग्विधानतः

नृत्य, गाणं, वाद्य, इतर शुभ कार्य आणि सभासदांची योग्य रीतीने पूजा, हे सर्व नीट करावं.