शिवपुराणम्

तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च

म्हणून धन, मौल्यवान दागिने, शेतजमीन, घरे, अलंकार, वस्त्रे, गाड्या, पलंग आणि आसने—

एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम्

हे सर्व गुरूला श्रद्धेने आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार द्यावे. जो कोणी श्रेष्ठ मार्गाची इच्छा करतो, त्याने धनात कपट करू नये.

स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम् सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत्

तोच खरा वडील, आई, पती, नातेवाईक, धन, सुख, मित्र आणि सोबती आहे. म्हणून सर्व काही त्याला अर्पण करावे.

निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम् समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत्

सर्व काही अर्पण केल्यावर, स्वतःला, कुटुंबासह आणि सर्व मालमत्तेसह, पाणी घेऊन गुरूला समर्पित करावे आणि नेहमी त्याच्या अधीन राहावे.

यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने तदा शैवो भवेद्देही न ततो ऽस्ति पुनर्भवः

जेव्हा कोणी स्वतःला शिवाला, म्हणजेच गुरूच्या स्वरूपाला अर्पण करतो, तेव्हा तो शैव होतो; त्यानंतर पुन्हा जन्म होत नाही.

गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत् ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम्

गुरूने आपल्या छायेत आलेल्या शिष्याची एक वर्ष परीक्षा घ्यावी; ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य यांची दोन किंवा तीन वर्षे परीक्षा घ्यावी.

प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि

प्राण आणि संपत्ती द्यायला सांगणे, तसेच इतर संक्षिप्त आज्ञा देऊन, उत्तम आणि कनिष्ठ कर्म करणाऱ्यांमध्ये फरक ओळखावा.

आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि

जे अपमानित किंवा मारले गेले तरीही खचत नाहीत, तेच योग्य, संयमी आणि पवित्र आहेत, शिवाच्या संस्कारांसाठी.

अहिंसका दयावंतो नित्यमुद्युक्तचेतसः अमानिनो बुद्धिमंतस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः

जे अहिंसक, दयाळू, नेहमी मन लावून कर्तव्य करणारे, नम्र, बुद्धिमान, मत्सररहित आणि गोड बोलणारे असतात—

ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः

जे सरळ, मृदू, स्वच्छ, शिस्तबद्ध, स्थिरचित्त, शुद्ध आचार असलेले, शिवभक्त आणि द्विज आहेत—

एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः

अशा सदाचार असलेल्या, वाणी, मन आणि शरीराने शुद्ध झालेल्यांना योग्य पद्धतीने शुद्ध करून शिकवावे, असे शास्त्रांचे ठाम मत आहे.

नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे

स्वतः स्त्रीला शिवसंस्कार करण्याचा अधिकार नाही; तो फक्त पतीच्या आज्ञेने आणि ती भगवंतावर भक्ती ठेवत असेल तरच मिळतो.

तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः

पती नसलेल्या स्त्रीला मुलगा किंवा इतरांच्या परवानगीने अधिकार मिळतो; कन्येला वडिलांच्या आज्ञेने; शूद्र, सामान्य माणसे आणि विशेषतः पतितांना—

तथा संकरजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते तैप्यकृत्रिमभावश्चेच्छिवे परमकारणे

मिश्र जातींना विधिपूर्वक शुद्धी नाही; पण जर त्यांना कृत्रिम दर्जा मिळाला असेल, तर शिव, जो सर्वांचा कारण आहे—

पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु

त्यांनी पाय धुण्याचे पाणी देणे आणि इतर कृत्यांनी पापशुद्धी करावी; त्यात जे योग्य जन्माचे आहेत, तेच द्विजांमध्ये योग्य ठरतात.

तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् या तु कन्या स्वपित्राद्यैश्शिवधर्मे नियोजिता

त्यांच्यासाठी शुद्धी आणि इतर विधी आईच्या कुळानुसार करावेत; आणि जी कन्या वडील किंवा इतरांनी शिवधर्मात नेमली आहे—

सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्

ती भक्ताला द्यावी, दुसऱ्याला किंवा विरोध करणाऱ्याला देऊ नये; चुकून विरोधकाला दिली गेली, तर तिने पतीला योग्य ते समजावून सांगावे.

अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता

जर तिला ते शक्य नसेल, तर तिने त्याला मनातून सोडून द्यावे आणि धर्माचरण करावे, जसे एखादी पतिव्रता स्त्री मोठ्या ऋषीला सोडूनही आपल्या पतीशी निष्ठावान राहते.

कृतकृत्या ऽभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पांडवान्

तीने पूर्वी आपले कर्तव्य पूर्ण केले होते, कारण तिने तप करून शंकराची उपासना केली होती, जशी पांडवांनी तप करून नारायण देवाची उपासना केली.

पतींल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः

तिने धर्माने पती मिळवले, हे गुरूंनी सांगितल्यामुळे नाही; इथे स्वातंत्र्य नसल्यामुळे दोष लागतो, असे खरे नाही.

शिवधर्मे नियुक्तायाश्शिवशासनगौरवात् बहुनात्र किमुक्तेन यो ऽपि को ऽपि शिवाश्रयः

शिवधर्मात नेमले गेलेल्या व्यक्तीने शिवाच्या आज्ञेचा मान ठेवावा; इथे जास्त बोलण्याची गरज नाही, कारण जो कोणी शिवाचा आश्रय घेतो, तो कोणाही असो—

संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्संभाषणादपि

जर कोणी गुरुच्या अधीन राहून संस्कार करायचा असेल, तर तो संस्कार तुटत नाही; फक्त गुरुचे दर्शन, स्पर्श किंवा संभाषण यामुळेही तो टिकतो.

यस्य संजायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना

ज्याच्यात प्रज्ञा निर्माण होते, त्याचा कधीही पराभव होत नाही; आणि जो योगमार्गाने मनाने संस्कार करतो—

स नेह कथितो गुह्यो गुरुवक्त्रैकगोचरः क्रियावान्यस्तु संस्कारः कुंडमंडपपूर्वकः स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

तो इथे सांगितलेला नाही, कारण तो गुप्त आहे आणि फक्त गुरुच्या वचनातूनच समजतो. विधीपूर्वक, वेदी व मंडप यांसह जो संस्कार केला जातो, तो थोडक्यात सांगितला जाईल; त्याचे सविस्तर वर्णन शक्य नाही.

पुण्ये ऽहनि शुचौ देशे बहुदोषविवर्जिते देशिकः प्रथमं कुर्यात्संस्कारं समयाह्वयम्

शुभ दिवशी, स्वच्छ आणि दोषरहित ठिकाणी, गुरुने प्रथम 'समय' नावाचा संस्कार करावा.

परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः शिल्पिशास्त्रोक्तमार्गेण मण्डपं तत्र कल्पयेत्

भूमी सुगंध, रंग, चव वगैरे नीट तपासून, शिल्पशास्त्रात सांगितलेल्या पद्धतीने तिथे मंडप उभारावा.

कृत्वा वेदिं च तन्मध्ये कुण्डानि परिकल्पयेत् अष्टदिक्षु तथा दिक्षु तत्रैशान्यां पुनः क्रमात्

वेदी तयार करून, तिच्या मध्यभागी अग्निकुंड मांडावीत, आठही दिशा आणि उपदिशांमध्ये, तसेच पुन्हा ईशान्य दिशेला क्रमाने ठेवावीत.

प्रधानकुंडं कुर्वीत यद्वा पश्चिमभागतः प्रधानमेकमेवाथ कृत्वा शोभां प्रकल्पयेत्

मुख्य अग्निकुंड तयार करावे, किंवा पश्चिम भागात ठेवावे; एकच मुख्य कुंड करून त्याची शोभा नीट सजवावी.

वितानध्वजमालाभिर्विविधाभिरनेकशः वेदिमध्ये ततः कुर्यान्मंडलं शुभलक्षणम्

विविध प्रकारच्या छत्र्या आणि ध्वजांच्या माळांनी, पुन्हा पुन्हा सजवून, वेदीच्या मध्यभागी शुभ चिन्हांनी युक्त असे मंडळ तयार करावे.