शिवपुराणम्

तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्

म्हणून येथे ज्याला तत्वज्ञान आहे, तोच मुक्त आणि इतरांना मुक्त करणारा मानला जातो, जरी त्याच्यात सर्व गुण आणि शास्त्रज्ञान असलं तरी.

सर्वोपायविधिज्ञो ऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः यस्यानुभवपर्यंता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते

सर्व उपाय आणि विधी माहिती असले तरी, तत्वाशिवाय ते व्यर्थ ठरतात; ज्याची बुद्धी प्रत्यक्ष अनुभवापर्यंत तत्वातच रमते.

तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दो ऽभिजायते तस्माद्यस्यैव संपर्कात्प्रबोधानंदसंभवः

त्याच्या दर्शनाने आणि इतर साधनांनी सर्वोच्च आनंद मिळतो; म्हणून त्याच्या संगतीतून जागृती आणि आनंद जन्माला येतो.

गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः

शहाण्या माणसाने फक्त असा गुरू निवडावा, दुसरा नाही; नम्रता आणि उत्तम वर्तन असणाऱ्या शिष्यांसाठी असा गुरू योग्य असतो.

यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्

ज्ञान मिळेपर्यंत मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांनी गुरूची सेवा करावी; एकदा ज्ञान मिळालं की, तत्वात स्थिर राहेपर्यंत भक्ती कायम ठेवावी.

न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथंचन यत्रानंदः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते

कधीही तत्व सोडू नये किंवा दुर्लक्ष करू नये, जिथे आनंद किंवा जागृती किंचितही मिळत नाही.

वत्सरादपि शिष्येण सो ऽन्यं गुरुमुपाश्रयेत् गुरुमन्यं प्रपन्ने ऽपि नावमन्येत पौर्विकम् गुरोर्भ्रात्ःंस्तथा पुत्रान्बोधकान्प्रेरकानपि

एक वर्ष जरी उलटलं तरी शिष्य दुसऱ्या गुरूकडे जाऊ शकतो; पण दुसरा गुरू मिळाल्यावर आधीच्या गुरूचा, त्याच्या भावांचा, मुलांचा किंवा शिकवणाऱ्यांचा अपमान करू नये.

तत्रादावुपसंगम्य ब्राह्मणं वेदपारगम् गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम्

तेथे प्रथम वेदपारंगत ब्राह्मणाकडे जाऊन, शहाणा, शुभ आणि मनाला आवडणारा गुरू मिळवावा.

सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रांतमानसम् तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा

जो सर्वांना निर्भयता देतो आणि ज्याचं मन करुणेने भरलेलं आहे, त्याला मन, कृती आणि वाणीने मनापासून संतुष्ट करावं.

तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोसौ भवेद्यथा तस्मिन्प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत्

शिष्याने गुरू प्रसन्न होईपर्यंत भक्तीने पूजा करावी. गुरू प्रसन्न झाला की, शिष्याचे पाप त्वरित नष्ट होते.

तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च

म्हणून धन, मौल्यवान दागिने, शेतजमीन, घरे, अलंकार, वस्त्रे, गाड्या, पलंग आणि आसने—

एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम्

हे सर्व गुरूला श्रद्धेने आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार द्यावे. जो कोणी श्रेष्ठ मार्गाची इच्छा करतो, त्याने धनात कपट करू नये.

स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम् सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत्

तोच खरा वडील, आई, पती, नातेवाईक, धन, सुख, मित्र आणि सोबती आहे. म्हणून सर्व काही त्याला अर्पण करावे.

निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम् समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत्

सर्व काही अर्पण केल्यावर, स्वतःला, कुटुंबासह आणि सर्व मालमत्तेसह, पाणी घेऊन गुरूला समर्पित करावे आणि नेहमी त्याच्या अधीन राहावे.

यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने तदा शैवो भवेद्देही न ततो ऽस्ति पुनर्भवः

जेव्हा कोणी स्वतःला शिवाला, म्हणजेच गुरूच्या स्वरूपाला अर्पण करतो, तेव्हा तो शैव होतो; त्यानंतर पुन्हा जन्म होत नाही.

गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत् ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम्

गुरूने आपल्या छायेत आलेल्या शिष्याची एक वर्ष परीक्षा घ्यावी; ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य यांची दोन किंवा तीन वर्षे परीक्षा घ्यावी.

प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि

प्राण आणि संपत्ती द्यायला सांगणे, तसेच इतर संक्षिप्त आज्ञा देऊन, उत्तम आणि कनिष्ठ कर्म करणाऱ्यांमध्ये फरक ओळखावा.

आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि

जे अपमानित किंवा मारले गेले तरीही खचत नाहीत, तेच योग्य, संयमी आणि पवित्र आहेत, शिवाच्या संस्कारांसाठी.

अहिंसका दयावंतो नित्यमुद्युक्तचेतसः अमानिनो बुद्धिमंतस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः

जे अहिंसक, दयाळू, नेहमी मन लावून कर्तव्य करणारे, नम्र, बुद्धिमान, मत्सररहित आणि गोड बोलणारे असतात—

ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः

जे सरळ, मृदू, स्वच्छ, शिस्तबद्ध, स्थिरचित्त, शुद्ध आचार असलेले, शिवभक्त आणि द्विज आहेत—

एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः

अशा सदाचार असलेल्या, वाणी, मन आणि शरीराने शुद्ध झालेल्यांना योग्य पद्धतीने शुद्ध करून शिकवावे, असे शास्त्रांचे ठाम मत आहे.

नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे

स्वतः स्त्रीला शिवसंस्कार करण्याचा अधिकार नाही; तो फक्त पतीच्या आज्ञेने आणि ती भगवंतावर भक्ती ठेवत असेल तरच मिळतो.

तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः

पती नसलेल्या स्त्रीला मुलगा किंवा इतरांच्या परवानगीने अधिकार मिळतो; कन्येला वडिलांच्या आज्ञेने; शूद्र, सामान्य माणसे आणि विशेषतः पतितांना—

तथा संकरजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते तैप्यकृत्रिमभावश्चेच्छिवे परमकारणे

मिश्र जातींना विधिपूर्वक शुद्धी नाही; पण जर त्यांना कृत्रिम दर्जा मिळाला असेल, तर शिव, जो सर्वांचा कारण आहे—

पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु

त्यांनी पाय धुण्याचे पाणी देणे आणि इतर कृत्यांनी पापशुद्धी करावी; त्यात जे योग्य जन्माचे आहेत, तेच द्विजांमध्ये योग्य ठरतात.

तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् या तु कन्या स्वपित्राद्यैश्शिवधर्मे नियोजिता

त्यांच्यासाठी शुद्धी आणि इतर विधी आईच्या कुळानुसार करावेत; आणि जी कन्या वडील किंवा इतरांनी शिवधर्मात नेमली आहे—

सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्

ती भक्ताला द्यावी, दुसऱ्याला किंवा विरोध करणाऱ्याला देऊ नये; चुकून विरोधकाला दिली गेली, तर तिने पतीला योग्य ते समजावून सांगावे.

अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता

जर तिला ते शक्य नसेल, तर तिने त्याला मनातून सोडून द्यावे आणि धर्माचरण करावे, जसे एखादी पतिव्रता स्त्री मोठ्या ऋषीला सोडूनही आपल्या पतीशी निष्ठावान राहते.

कृतकृत्या ऽभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पांडवान्

तीने पूर्वी आपले कर्तव्य पूर्ण केले होते, कारण तिने तप करून शंकराची उपासना केली होती, जशी पांडवांनी तप करून नारायण देवाची उपासना केली.