शिवपुराणम्

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्

जसं शिव, तसं ज्ञान; जसं ज्ञान, तसा गुरू; शिव, ज्ञान आणि गुरू यांची पूजा केल्याचं फळ सारखंच मिळतं.

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमंत्रमयो गुरुः तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्

तो सर्व देवांचा आत्मा आहे, गुरू सर्व मंत्रांनी बनलेला आहे; म्हणून त्याची आज्ञा डोक्यावर घेऊन, सर्वतोपरी प्रयत्न करावा.

श्रेयो ऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लंघयेत् गुर्वाज्ञापालको यस्माज्ज्ञानसंपत्तिमश्नुते

जो कल्याण शोधतो, त्याने गुरूची आज्ञा मनातही कधीच मोडू नये; कारण गुरूची आज्ञा पाळणारा ज्ञानसंपत्ती मिळवतो.

गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुंजन्नान्यत्कर्म समाचरेत् समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः

चालताना, उभं राहिल्यावर, झोपताना किंवा खाताना, दुसरं कोणतंही काम करू नये; गुरूसमोर काही करायचं असेल तर त्यांची परवानगी घ्यावी.

गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्

गुरूच्या घरी किंवा त्यांच्या उपस्थितीत, मनासारखं बसू नये; कारण गुरू प्रत्यक्ष देव आहेत आणि त्यांचं घर म्हणजे देवाचं मंदिर आहे.

पापिनां च यथा संगात्तत्पापात्पतितो भवेत् यथेह वह्निसंपर्कान्मलं त्यजति कांचनम्

जसं वाईट लोकांच्या संगतीमुळे त्यांचं पाप लागून माणूस पडतो, तसंच इथे, अग्नीच्या स्पर्शाने सोनं आपली मळ काढून टाकतं.

तथैव गुरुसंपर्कात्पापं त्यजति मानवः यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते

तसंच, गुरूच्या संगतीमुळे माणूस पाप झटकतो; जसं अग्नीच्या जवळ ठेवलेलं तुपाचं भांडे वितळतं.

तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्

त्याचप्रमाणे, आचार्याच्या जवळ पाप विरघळून जातं; जसं प्रज्वलित अग्नी कोरडं आणि ओलं दोन्ही जाळतो.

तथायमपि संतुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत् मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

गुरू समाधानी झाला की, तो क्षणात पाप जाळतो; मनानं, कृतीनं किंवा वचनानं गुरूचा राग आणू नये.

तस्य क्रोधेन दह्यंते ह्यायुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः

गुरूच्या रागामुळे आयुष्य, संपत्ती, ज्ञान आणि चांगली कर्मं नष्ट होतात; जे गुरूचा राग आणतात, त्यांचे यज्ञ निष्फळ होतात.

यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः

इथे यम-नियमांचा विचार करण्याची गरज नाही; गुरूविरुद्ध कधीच काही बोलू नये.

वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः

जो मन, वाणी किंवा कृतीने गुरूविषयी खोटं बोलतो किंवा वागतो, तो मोठ्या अज्ञानामुळे रौरव नावाच्या नरकात जातो.

श्रेयोर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा

जो बुद्धिमान माणूस कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने कधीही खोटं वागू नये. गुरूने सांगितलं असो वा नसो, नेहमी त्याच्या हिताचं आणि आवडणारं वर्तन करावं.

असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः

गुरू समोर असो वा नसू, त्याची कामं मनापासून करावीत. असं शिस्तबद्ध आणि भक्तीपूर्ण वर्तन असणारा शिष्य नेहमी उत्साही राहतो.

गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततो ऽर्हति गुरुश्चेद्गुणवान्प्राज्ञः परमानंदभासकः

जो शिष्य गुरूला आनंदी ठेवतो, तो शैव धर्मासाठी पात्र होतो. गुरू गुणी आणि शहाणा असेल तर तो सर्वोच्च आनंद दाखवणारा असतो.

तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः संवित्संजननं तत्त्वं परमानंदसंभवम्

जो तत्व जाणतो आणि शंकराशी एकरूप आहे, तोच मुक्ती देतो; दुसरा नाही. ज्या तत्वामुळे जाणीव निर्माण होते, तेच सर्वोच्च आनंदाचं मूळ आहे.

तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानंददर्शकः न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः

ज्याला ते तत्व खरं अर्थाने कळलं आहे, तोच आनंद दाखवू शकतो; फक्त नावापुरता असून जाणीव नसलेला तसा नाही.

अन्योन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् एतस्या नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका

एक दगड दुसऱ्या दगडाला पलीकडे नेऊ शकतो का? नाही, ते काम तर नौका करते. तसंच, केवळ नावामुळे मुक्ती मिळत नाही.

यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः

ज्यांना तत्वाचं ज्ञान आहे, ते स्वतः मुक्त होतात आणि इतरांनाही मुक्त करतात. तत्वाशिवाय ज्ञान किंवा आत्मसाक्षात्कार कसा मिळणार?

परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते

जो सर्व प्रकारच्या आसक्तीपासून मुक्त आहे, त्याला 'पशु' म्हणतात; पण इतरांच्या इच्छेने वागणारा कधीच पशुत्वाच्या पलीकडे जात नाही.

तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्

म्हणून येथे ज्याला तत्वज्ञान आहे, तोच मुक्त आणि इतरांना मुक्त करणारा मानला जातो, जरी त्याच्यात सर्व गुण आणि शास्त्रज्ञान असलं तरी.

सर्वोपायविधिज्ञो ऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः यस्यानुभवपर्यंता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते

सर्व उपाय आणि विधी माहिती असले तरी, तत्वाशिवाय ते व्यर्थ ठरतात; ज्याची बुद्धी प्रत्यक्ष अनुभवापर्यंत तत्वातच रमते.

तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दो ऽभिजायते तस्माद्यस्यैव संपर्कात्प्रबोधानंदसंभवः

त्याच्या दर्शनाने आणि इतर साधनांनी सर्वोच्च आनंद मिळतो; म्हणून त्याच्या संगतीतून जागृती आणि आनंद जन्माला येतो.

गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः

शहाण्या माणसाने फक्त असा गुरू निवडावा, दुसरा नाही; नम्रता आणि उत्तम वर्तन असणाऱ्या शिष्यांसाठी असा गुरू योग्य असतो.

यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्

ज्ञान मिळेपर्यंत मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांनी गुरूची सेवा करावी; एकदा ज्ञान मिळालं की, तत्वात स्थिर राहेपर्यंत भक्ती कायम ठेवावी.

न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथंचन यत्रानंदः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते

कधीही तत्व सोडू नये किंवा दुर्लक्ष करू नये, जिथे आनंद किंवा जागृती किंचितही मिळत नाही.

वत्सरादपि शिष्येण सो ऽन्यं गुरुमुपाश्रयेत् गुरुमन्यं प्रपन्ने ऽपि नावमन्येत पौर्विकम् गुरोर्भ्रात्ःंस्तथा पुत्रान्बोधकान्प्रेरकानपि

एक वर्ष जरी उलटलं तरी शिष्य दुसऱ्या गुरूकडे जाऊ शकतो; पण दुसरा गुरू मिळाल्यावर आधीच्या गुरूचा, त्याच्या भावांचा, मुलांचा किंवा शिकवणाऱ्यांचा अपमान करू नये.

तत्रादावुपसंगम्य ब्राह्मणं वेदपारगम् गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम्

तेथे प्रथम वेदपारंगत ब्राह्मणाकडे जाऊन, शहाणा, शुभ आणि मनाला आवडणारा गुरू मिळवावा.

सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रांतमानसम् तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा

जो सर्वांना निर्भयता देतो आणि ज्याचं मन करुणेने भरलेलं आहे, त्याला मन, कृती आणि वाणीने मनापासून संतुष्ट करावं.