शिवपुराणम्

भगवान्मंत्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा

भगवंत, तुम्ही या मंत्राचं महत्त्व आणि त्याचा उपयोग कसा करावा हे अगदी वेदासारखं स्पष्ट सांगितलं.

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् मंत्रसंग्रहणे किंचित्सूचितन्न तु विस्मृतम्

आता मला शिवसंस्काराची सर्वश्रेष्ठ माहिती ऐकायची आहे; मंत्रसंग्रहाबद्दल थोडं सांगितलं आहे, पण विसरलेलं नाही.

हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्

हे बघ, मी तुला सर्व पापं दूर करणारा आणि फार पुण्य देणारा, शिवाने स्वतः सांगितलेला श्रेष्ठ संस्कार सांगतो.

सम्यक् कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्

या संस्कारामुळे माणूस पूजा वगैरे सर्व विधींना पूर्ण पात्र होतो, म्हणूनच याला सहा मार्गांची शुद्धी असं म्हटलं जातं.

दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबंधनम् तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते

ज्यामुळे ज्ञान मिळतं आणि बंधनं तुटतात, म्हणूनच या संस्काराला दीक्षा असंही म्हणतात.

शांभवी चैव शाक्ती च मांत्री चैव शिवागमे दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना

शिवागम ग्रंथांमध्ये शिवाने, जो परब्रह्म आहे, तीन प्रकारच्या दीक्षा सांगितल्या आहेत: शांभवी, शाक्ती आणि मांत्री.

गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्संभाषणादपि सद्यस्संज्ञा भवेज्जंतोः पाशोपक्षयकारिणी

गुरूचं केवळ दर्शन, स्पर्श किंवा संवाद यामुळेच जीवाला लगेच ओळख येते आणि बंधनं नष्ट होतात.

सा दीक्षा शांभवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशो पक्षयभेदतः

हीच दीक्षा शांभवी म्हणून ओळखली जाते आणि ती पुन्हा दोन प्रकारची असते: तीव्र आणि अतितीव्र, बंधनं तुटण्याच्या प्रमाणानुसार.

यया स्यान्निर्वृतिः सद्यस्सैव तीव्रतरा मता तीव्रा तु जीवतोत्यंतं पुंसः पापविशोधिका

ज्यामुळे लगेचच मुक्ती मिळते ती अतितीव्र मानली जाते; तीव्र दीक्षा माणसाच्या सर्व पापांना जिवंतपणीच पूर्णपणे दूर करते.

शक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा

शाक्ती दीक्षा, जी ज्ञानयुक्त असते, ती गुरू योगमार्गाने आणि ज्ञानदृष्टीने शिष्याच्या शरीरात प्रवेश करून देतो.

मांत्री क्रियावती दीक्षा कुंडमंडलपूर्विका मंदमंदतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः

मांत्री दीक्षा, जी कर्मप्रधान असते, ती कुंभ आणि मंडल तयार करून, गुरूने बाहेरून हळूहळू आणि सौम्यपणे करावी.

शक्तिपातानुसारेण शिष्यो ऽनुग्रहमर्हति शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः

शक्तिपातानुसार शिष्य कृपेचा अधिकारी होतो, कारण शैवधर्माचं पालन हे त्यावरच आधारलेलं असतं.

यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः

जिथे शक्ती उतरलेली नाही, तिथे शुद्धी नाही, ज्ञान नाही, शैव आचार नाही, मुक्ती नाही आणि सिद्धीही नाही.

तस्माल्लिंगानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुश्शिष्यं विशोधयेत्

म्हणून जेव्हा गुरूला शक्तिपाताची स्पष्ट लक्षणं दिसतात, तेव्हा तो शिष्याचं ज्ञानानं किंवा कृतीनं शुद्धीकरण करावं.

यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्स विनश्यति दुर्मतिः तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्

जो अज्ञानामुळे वेगळं वागतो, तो मूर्ख नाश पावतो; म्हणून गुरूने सर्व प्रकारे शिष्याची परीक्षा घ्यावी.

लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानंदसंभवः सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानंदरूपिणी

शक्तिपाताचं मुख्य लक्षण म्हणजे जागृती आणि आनंद उत्पन्न होणं; कारण तीच पराक्रमी शक्ती जागृती आणि आनंदाचं मूळ आहे.

आनंदबोधयोर्लिंगमंतःकरणविक्रियाः यथा स्यात्कंपरोमांचस्वरनेत्रांगविक्रियाः

जागृती आणि आनंदाची लक्षणं म्हणजे मनातल्या हालचाली, जसं की थरथर, अंगावर शहारे येणं, आवाज, डोळे किंवा अंगात बदल होणं.

शिष्योपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् तत्संपर्कैः शिवार्चादौ संगतैर्वाथ तद्गतैः

शिष्यानेही या लक्षणांवरून गुरूची परीक्षा घ्यावी, शिवपूजेत किंवा गुरूशी जोडलेल्या लोकांच्या सहवासात हे ओळखावं.

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्

शिष्याला शिकायचं असतं आणि गुरूचं मोठेपण लक्षात घेता, शिष्याने सर्वतोपरी प्रयत्न करून गुरूचा सन्मान करावा.

यो गुरुस्स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः

गुरू म्हणजेच शिव, आणि शिव म्हणजेच गुरू असं सांगितलं आहे; किंवा शिव ज्ञानाच्या रूपानं गुरूमध्ये वास करतो.

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्

जसं शिव, तसं ज्ञान; जसं ज्ञान, तसा गुरू; शिव, ज्ञान आणि गुरू यांची पूजा केल्याचं फळ सारखंच मिळतं.

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमंत्रमयो गुरुः तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्

तो सर्व देवांचा आत्मा आहे, गुरू सर्व मंत्रांनी बनलेला आहे; म्हणून त्याची आज्ञा डोक्यावर घेऊन, सर्वतोपरी प्रयत्न करावा.

श्रेयो ऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लंघयेत् गुर्वाज्ञापालको यस्माज्ज्ञानसंपत्तिमश्नुते

जो कल्याण शोधतो, त्याने गुरूची आज्ञा मनातही कधीच मोडू नये; कारण गुरूची आज्ञा पाळणारा ज्ञानसंपत्ती मिळवतो.

गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुंजन्नान्यत्कर्म समाचरेत् समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः

चालताना, उभं राहिल्यावर, झोपताना किंवा खाताना, दुसरं कोणतंही काम करू नये; गुरूसमोर काही करायचं असेल तर त्यांची परवानगी घ्यावी.

गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्

गुरूच्या घरी किंवा त्यांच्या उपस्थितीत, मनासारखं बसू नये; कारण गुरू प्रत्यक्ष देव आहेत आणि त्यांचं घर म्हणजे देवाचं मंदिर आहे.

पापिनां च यथा संगात्तत्पापात्पतितो भवेत् यथेह वह्निसंपर्कान्मलं त्यजति कांचनम्

जसं वाईट लोकांच्या संगतीमुळे त्यांचं पाप लागून माणूस पडतो, तसंच इथे, अग्नीच्या स्पर्शाने सोनं आपली मळ काढून टाकतं.

तथैव गुरुसंपर्कात्पापं त्यजति मानवः यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते

तसंच, गुरूच्या संगतीमुळे माणूस पाप झटकतो; जसं अग्नीच्या जवळ ठेवलेलं तुपाचं भांडे वितळतं.

तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्

त्याचप्रमाणे, आचार्याच्या जवळ पाप विरघळून जातं; जसं प्रज्वलित अग्नी कोरडं आणि ओलं दोन्ही जाळतो.

तथायमपि संतुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत् मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

गुरू समाधानी झाला की, तो क्षणात पाप जाळतो; मनानं, कृतीनं किंवा वचनानं गुरूचा राग आणू नये.