शिवपुराणम्

अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम्

आता या परमविद्येचे स्वरूप सांगतो: प्रथम 'नमः' म्हणावे, त्यानंतर 'शिवाय', आणि मग उर्वरित भाग.

सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी

हीच ती पाच अक्षरी विद्या आहे, जी सर्व वेदांच्या शिरोभागी आहे, सर्व सृष्टीची आणि सर्व प्राण्यांची सनातन बीजस्वरूप आहे.

प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा

सर्वप्रथम माझ्या मुखातून उच्चारलेली हीच माझी वाणी आहे, ती तप्त सोन्यासारखी तेजस्वी असून, तिचे स्तन उन्नत आणि भरलेले आहेत.

चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका

ती चार हातांची, तीन डोळ्यांची, बालचंद्राचा मुकुट घातलेली, कमळ आणि नीलकमळ हातात धरलेली, सौम्य, वरद आणि अभय हस्त असलेली आहे.

सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा

ती सर्व लक्षणांनी संपन्न, सर्व अलंकारांनी सुशोभित, पांढऱ्या कमळावर बसलेली आणि काळ्या कुरळ्या केसांची आहे.

अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च

तिच्या अंगात पाच रंग आहेत, जे तेजस्वी वर्तुळांसह चमकत आहेत — पिवळा, काळा, धुरकट, सोन्यासारखा आणि लाल.

पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः

हे रंग वेगवेगळे वापरायचे, जोपर्यंत त्यांना बिंदू आणि नादाने सजवलेले नाही. बिंदू अर्ध्या चंद्रासारखा दिसतो आणि नाद दिव्याच्या ज्योतीसारखा असतो.

बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत्

हे सुंदर मुख असलेल्या, या मंत्रातील दुसरा अक्षर बीज आहे; चौथा, जो लांब उच्चाराचा आहे, तो तिसरा आहे; आणि पाचवा शक्ती म्हणून सांगितला आहे.

वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम् देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने

या मंत्राचा ऋषी वामदेव आहे, छंद पंक्ति आहे, आणि या मंत्राची देवता मीच, शिव आहे, हे सुंदर मुख असलेल्या.

गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः

गौतम, अत्रि, हे सुंदर अंग असलेल्या, विश्वामित्र, अंगिरस आणि भरद्वाज — हे ऋषी अक्षरांच्या क्रमाने स्मरणात ठेवले जातात.

गायत्र्यनुष्टुप् त्रिष्टुप् च छंदांसि बृहती विराट् इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः

गायत्री, अनुष्टुप, त्रिष्टुप, बृहती आणि विराट हे छंद आहेत; इंद्र, रुद्र, हरि, ब्रह्मा आणि स्कंद या त्यांच्या देवता आहेत.

मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम्

माझी पाच तोंडे आहेत असे सांगितले जाते; त्यांची योग्य जागा पूर्वेकडून वरपर्यंत, 'न' पासून सुरू होणारी अक्षरे योग्य क्रमाने लावलेली आहेत, हे सुंदर मुख असलेल्या.

अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः

पहिले अक्षर अल्पप्राण आहे, चौथे दुसरे आहे, पाचवे स्वरित आहे आणि तिसरे निहत म्हणून ओळखले जाते.

मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत्

मूळविद्या, शिव, शैवसूत्र, पंचाक्षरी मंत्र आणि त्याची नावे — हे सर्व माझे महान शैव हृदय समजावे.

नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते

'न' हे शिर आहे असे म्हणतात, 'म' हे शिखा आहे, 'शि' हे कवच आहे, त्याचप्रमाणे 'व' हे नेत्र आहे असे सांगितले जाते.

यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषट् हुंवौषडित्यपि फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा

'य' हे अस्त्र आहे; 'नमः', 'स्वाहा', 'वषट्', 'हूं', 'वौषट्' आणि 'फट्' — ही अक्षरे शेवटी जोडली की ती त्याची अंगे होतात.

तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात् तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः

तरीही, या मूळमंत्रात थोडे बदल असले तरी, पाचवे अक्षर बारा स्वरांनी सुशोभित आहे.

तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा

म्हणून या मंत्राने, मन, वाणी आणि शरीर यांच्या भेदाने आमची पूजा, जप, होम वगैरे करावी.

यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति

स्वतःच्या समजुतीनुसार, योग्य वेळेनुसार, शास्त्राप्रमाणे, आपल्या शक्तीनुसार, क्षमतेनुसार, साधनांनुसार, योग्यानुसार आणि इच्छेनुसार.

यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते

जेव्हा, जिथे, ज्याने, जशी भक्तीने पूजा केली जाते, हे देवी, ती पूजा मुक्तीकडे नेते.

मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा

माझ्यावर मन लावून जे काही केले जाते, हे सुंदर मुख असलेल्या, ते जर मला प्रिय आणि मंगल असेल, तर क्रमाने असो वा नसो, ते मी स्वीकारतो.

तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः

तरीही, जे माझे भक्त पूर्णपणे असहाय नाहीत, त्यांच्यासाठी मी सर्व शास्त्रांत नियम ठरवले आहेत.

तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम् यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्

आता मी प्रथम शुभ मंत्रसंग्रह सांगतो, ज्याशिवाय जप निष्फळ होतो आणि ज्यामुळे तो फलदायी होतो.

आज्ञाहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं वरानने आज्ञार्थं दक्षिणाहीनं सदा जप्तं च निष्फलम्

सुंदर मुखी, आज्ञा नसलेली, योग्य कृती नसलेली, श्रद्धा नसलेली, उद्देश नसलेली, दक्षिणा न दिलेली किंवा नेहमीच केली जाणारी जप, असा जप निष्फळ ठरतो.

आज्ञासिद्धं क्रियासिद्धं श्रद्धासिद्धं ममात्मकम् एवं चेद्दक्षिणायुक्तं मंत्रसिद्धिर्महत्फलम्

पण ज्या वेळी आज्ञेने, योग्य कृतीने, श्रद्धेने आणि दक्षिणेसह जप केला जातो, तेव्हा मंत्र सिद्ध होतो आणि मोठे फळ मिळते.

उपगम्य गुरुं विप्रमाचार्यं तत्त्ववेदिनम् जापितं सद्गुणोपेतं ध्यानयोगपरायणम्

गुरू, विद्वान ब्राह्मण, सत्य जाणणारा आचार्य, चांगल्या गुणांनी युक्त आणि ध्यानयोगाला समर्पित अशा व्यक्तीकडे जाऊन जप करावा.

तोषयेत्तं प्रयत्नेन भावशुद्धिसमन्वितः वाचा च मनसा चैव कायेन द्रविणेन च

शुद्ध भावनेने, मनापासून प्रयत्न करून, वाणीने, मनाने, शरीराने आणि संपत्तीने त्यांना संतुष्ट करावे.

आचार्यं पूजयेद्विप्रः सर्वदातिप्रयत्नतः हस्त्यश्वरथरत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च

ब्राह्मणाने आचार्याची नेहमी अत्यंत प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी आणि हत्ती, घोडे, रथ, रत्ने, जमीन आणि घरे यांचा दान द्यावा.

भूषणानि च वासांसि धान्यानि च धनानि च एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या च विभवे सति

आभूषणे, वस्त्रे, धान्य आणि धनही, सामर्थ्यानुसार, भक्तीने गुरुला द्यावे.