शिवपुराणम्

तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर

त्यांच्या सिद्धी आणि वृद्धीसाठी ब्रह्मदेवाने मला म्हटले, 'महादेव, माझ्या मुलांना शक्ती दे, हे महेश्वर.'

इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम् पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये

त्याच्या अशा विनंतीनंतर, मी पाच मुखांनी कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्माला पाच अक्षरी मंत्र एकामागोमाग एक सांगितले.

स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम्

लोकांचे पितामह ब्रह्मा, पाच मुखांनी ते मंत्र ग्रहण करून, शब्द आणि अर्थ यांच्या संबंधाने मला, महेश्वराला, ओळखू लागला.

ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम्

मंत्रांचा विविध उपयोग समजून घेऊन, मंत्रसिद्ध ब्रह्मदेवाने मंत्र आणि त्याचा अर्थ आपल्या मुलांना जसा आहे तसा दिला.

ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात् तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः

आणि त्यांनी, लोकपितामह ब्रह्माकडून थेट मंत्ररत्न मिळवून, सांगितलेल्या मार्गाने माझ्या उपासनेसाठी इच्छा धरली.

मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा

मेरूच्या सुंदर शिखरावर मुञ्जवत नावाचा डोंगर आहे, तो मला नेहमी प्रिय असून, तेजस्वी आणि माझ्या भक्तांनी नेहमी राखला जातो.

तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन्

त्या ठिकाणी, जग निर्मिण्याच्या उत्कंठेने, त्यांनी दिव्य हजार वर्षे फक्त वायूवर राहून कठोर तपस्या केली.

तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम् ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम्

त्यांची भक्ती पाहून, मी त्वरित त्यांच्या समोर प्रकट झालो, ऋषी, छंद, कीलक, बीजशक्ती आणि देवता यांसह.

न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये

जगाच्या सृष्टीच्या वृद्धीसाठी मी त्यांना षडंगन्यास, दिशाबंधन आणि सर्व प्रकारचे विनियोग पूर्णपणे शिकवले.

ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम्

मग मंत्राच्या महात्म्याने समर्थ झालेले आणि तपश्चर्येने सिद्ध झालेले ऋषी, देव, असुर आणि मानवांची सृष्टी योग्य रीतीने करू लागले.

अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम्

आता या परमविद्येचे स्वरूप सांगतो: प्रथम 'नमः' म्हणावे, त्यानंतर 'शिवाय', आणि मग उर्वरित भाग.

सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी

हीच ती पाच अक्षरी विद्या आहे, जी सर्व वेदांच्या शिरोभागी आहे, सर्व सृष्टीची आणि सर्व प्राण्यांची सनातन बीजस्वरूप आहे.

प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा

सर्वप्रथम माझ्या मुखातून उच्चारलेली हीच माझी वाणी आहे, ती तप्त सोन्यासारखी तेजस्वी असून, तिचे स्तन उन्नत आणि भरलेले आहेत.

चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका

ती चार हातांची, तीन डोळ्यांची, बालचंद्राचा मुकुट घातलेली, कमळ आणि नीलकमळ हातात धरलेली, सौम्य, वरद आणि अभय हस्त असलेली आहे.

सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा

ती सर्व लक्षणांनी संपन्न, सर्व अलंकारांनी सुशोभित, पांढऱ्या कमळावर बसलेली आणि काळ्या कुरळ्या केसांची आहे.

अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च

तिच्या अंगात पाच रंग आहेत, जे तेजस्वी वर्तुळांसह चमकत आहेत — पिवळा, काळा, धुरकट, सोन्यासारखा आणि लाल.

पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः

हे रंग वेगवेगळे वापरायचे, जोपर्यंत त्यांना बिंदू आणि नादाने सजवलेले नाही. बिंदू अर्ध्या चंद्रासारखा दिसतो आणि नाद दिव्याच्या ज्योतीसारखा असतो.

बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत्

हे सुंदर मुख असलेल्या, या मंत्रातील दुसरा अक्षर बीज आहे; चौथा, जो लांब उच्चाराचा आहे, तो तिसरा आहे; आणि पाचवा शक्ती म्हणून सांगितला आहे.

वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम् देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने

या मंत्राचा ऋषी वामदेव आहे, छंद पंक्ति आहे, आणि या मंत्राची देवता मीच, शिव आहे, हे सुंदर मुख असलेल्या.

गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः

गौतम, अत्रि, हे सुंदर अंग असलेल्या, विश्वामित्र, अंगिरस आणि भरद्वाज — हे ऋषी अक्षरांच्या क्रमाने स्मरणात ठेवले जातात.

गायत्र्यनुष्टुप् त्रिष्टुप् च छंदांसि बृहती विराट् इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः

गायत्री, अनुष्टुप, त्रिष्टुप, बृहती आणि विराट हे छंद आहेत; इंद्र, रुद्र, हरि, ब्रह्मा आणि स्कंद या त्यांच्या देवता आहेत.

मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम्

माझी पाच तोंडे आहेत असे सांगितले जाते; त्यांची योग्य जागा पूर्वेकडून वरपर्यंत, 'न' पासून सुरू होणारी अक्षरे योग्य क्रमाने लावलेली आहेत, हे सुंदर मुख असलेल्या.

अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः

पहिले अक्षर अल्पप्राण आहे, चौथे दुसरे आहे, पाचवे स्वरित आहे आणि तिसरे निहत म्हणून ओळखले जाते.

मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत्

मूळविद्या, शिव, शैवसूत्र, पंचाक्षरी मंत्र आणि त्याची नावे — हे सर्व माझे महान शैव हृदय समजावे.

नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते

'न' हे शिर आहे असे म्हणतात, 'म' हे शिखा आहे, 'शि' हे कवच आहे, त्याचप्रमाणे 'व' हे नेत्र आहे असे सांगितले जाते.

यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषट् हुंवौषडित्यपि फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा

'य' हे अस्त्र आहे; 'नमः', 'स्वाहा', 'वषट्', 'हूं', 'वौषट्' आणि 'फट्' — ही अक्षरे शेवटी जोडली की ती त्याची अंगे होतात.

तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात् तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः

तरीही, या मूळमंत्रात थोडे बदल असले तरी, पाचवे अक्षर बारा स्वरांनी सुशोभित आहे.

तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा

म्हणून या मंत्राने, मन, वाणी आणि शरीर यांच्या भेदाने आमची पूजा, जप, होम वगैरे करावी.

यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति

स्वतःच्या समजुतीनुसार, योग्य वेळेनुसार, शास्त्राप्रमाणे, आपल्या शक्तीनुसार, क्षमतेनुसार, साधनांनुसार, योग्यानुसार आणि इच्छेनुसार.