शिवपुराणम्

मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्

हा मंत्र सहज उच्चारता येतो आणि सर्व इच्छांची पूर्तता करतो; सर्वज्ञ परमेश्वर सर्व जीवांसाठी 'ॐ नमः शिवाय' असं सांगतो.

तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्

हा मंत्र सर्व विद्यांचा मूळ बीज आहे, प्रधान मंत्र आहे, षडक्षरी आहे, अतिशय सूक्ष्म आणि मोठ्या अर्थाचा आहे; तो वटवृक्षाच्या बीजासारखा ओळखावा.

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः

देव गुणत्रयांच्या पलीकडे आहे, सर्वज्ञ आहे, सर्व कर्मांचा स्वामी आहे; शिव 'ॐ' या एका अक्षरात मंत्ररूपानं सर्वत्र व्यापून आहे.

इशानाद्यानि सूक्ष्माणि ब्रह्माण्येकाक्षराणि तु मंत्रे नमश्शिवायेति संस्थितानि यथाक्रमम् मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः

ईशान वगैरे सूक्ष्म अक्षरं, जे एकाक्षर ब्रह्म आहे, ती 'नमः शिवाय' या मंत्रात योग्य क्रमाने स्थिर आहेत. या सूक्ष्म षडक्षरी मंत्रात, शिव पाच ब्रह्मस्वरूपात वास करतो.

वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः

तो स्वतःच अर्थ आणि शब्द अशा दोन्ही रूपात आहे, आणि तो तसेच स्वभावतः प्रकटतो. शिव हे अर्थ आहे, कारण तो अनुपमेय आहे; आणि मंत्र त्याचा शब्द म्हणून ओळखला जातो.

वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः

अर्थ आणि शब्द यांचा हा संबंध अगदी अनादि काळापासून आहे, जसा हा भयंकर संसाराचा सागरही अनादि काळापासून वाहतो आहे.

शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः

त्याचप्रमाणे, शिव अनादि संसारातून मुक्त करणारा म्हणूनच आहे, जसा औषध आपल्या स्वभावाने रोगाचा प्रतिकारक असतो.

तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत्

त्याचप्रमाणे, संसारातील दोषांचा प्रतिकारक म्हणून शिवाची आठवण केली जाते; या जगाचा स्वामी नसता, तर सर्वत्र अंधारच पसरला असता.

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम्

प्रकृतीचे जडत्व आणि पुरुषाची अज्ञानता यामुळे, प्रधानापासून अगदी कणापर्यंत जे काही आहे ते सर्व जडच असते.

न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात्

बुद्धिमान कारणाशिवाय, हे सर्व स्वतःहून काहीच करू शकत नाहीत; धर्म, अधर्म, बंधन आणि मुक्ती यांचे ज्ञान विवेकातूनच येते.

न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा

सर्वज्ञाशिवाय, जीवांची आदिसृष्टी घडू शकत नाही, जसे वैद्याशिवाय रोग्यांना त्रासच होतो आणि त्यांना आनंद मिळत नाही.

तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात्

म्हणूनच, अनादी, सर्वज्ञ आणि पूर्ण असलेला सदाशिव, हा संसारसागरातून जीवांचे रक्षण करणारा नाथ आहे.

आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे

जो प्रारंभ, मध्य आणि अंत यापासून मुक्त आहे, स्वभावतः निर्मळ, सर्वज्ञ आणि पूर्ण आहे, असा शिव, शिवागमात जाणून घ्यावा.

तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः

त्याचे नाव म्हणजे हा मंत्र आहे, आणि तो मंत्राने दर्शविला जातो; नाव आणि अर्थ यांचा संबंध असल्यामुळे, हा मंत्रच परमार्थाने परमशिव आहे.

एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम् यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम्

हेच शिवाचे खरे ज्ञान आहे, हेच सर्वोच्च स्थान आहे – 'ॐ नमः शिवाय' हे षडक्षरी शिववाक्य.

विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम् यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः

हे शैव वाक्य आज्ञा आहे, केवळ स्तुती नाही; कारण शिव सर्वज्ञ, पूर्ण आणि स्वभावतः निर्मळ आहे.

लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत् यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः

जो लोकांचे कल्याण करणारा आहे, तो कधीही असत्य बोलू शकत नाही; जे काही आहे, ते गुणदोषांसह आपल्या स्वभावानेच आहे.

यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत् रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत्

जे फळ पूर्ण आहे, त्यानुसार सर्वज्ञ बोलतो; ज्याला राग, अज्ञान यांसारखे दोष आहेत, तोच असत्य बोलतो.

ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः

पण असे दोष ईश्वरात नाहीत; मग तो कसा असत्य बोलेल? शिव, जो सर्वज्ञ आणि सर्व दोषांपासून मुक्त आहे, त्याने सांगितलेले शुद्ध वाक्य हेच प्रमाण आहे, यात शंका नाही.

तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः

म्हणूनच, ज्ञानी लोकांनी ईश्वराचे वचन विश्वासाने मानावे; पुण्य आणि पाप याबद्दल जे खरे आहे, त्यावर जो विश्वास ठेवत नाही, तो अधःपतित होतो.

स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्

स्वर्ग आणि मोक्ष मिळवण्यासाठी जे सुंदर वचन शांत आणि ज्ञानी ऋषींनी सांगितले आहे, तेच उत्तम वचन समजावे.

रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते

ज्या बोलण्यामागे आसक्ती, द्वेष, खोटेपणा, राग, वासना किंवा तृष्णा असते, ती वाणी नरकाला नेणारी म्हणून कठोर समजली जाते.

संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना

मृदू किंवा सुंदर संस्कृत बोलण्यात काय उपयोग, जर ती अज्ञान आणि आसक्तीने भरलेली असेल आणि त्यामुळे संसारातील दुःख वाढत असेल?

यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्

कोणतीही वाणी, जरी ती साधी असली तरी, ऐकल्यावर कल्याण घडते आणि आसक्तीसारख्या दोषांबद्दल शंका निर्माण होते, तीच शुभ समजावी.

बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्

मंत्र कितीही असले तरी, सर्वज्ञ शिवाने रचलेला शुद्ध मंत्र कुठेही त्याच्या बरोबरीचा नाही.

सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित्

वेद आणि त्यांचे सर्व अंग, तसेच सहा अक्षरी मंत्रात सामावलेली सर्व शास्त्रे, याही त्या मंत्राच्या तोडीची नाहीत; दुसरा कोणताही मंत्र त्यासारखा नाही.

सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा

सत्तर कोटी मोठे मंत्र आणि असंख्य उपमंत्र असले तरी, सहा अक्षरी मंत्र वेगळाच आहे, जणू विणलेल्या कापडातला धागा.

शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः

शिवाविषयीची सर्व ज्ञानशाखा आणि विद्यास्थाने, या सर्वांचा सारांश सहा अक्षरी मंत्रावर भाष्य करणारा आहे.

किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः

ज्याच्या हृदयात 'नम: शिवाय' हा मंत्र दृढपणे आहे, त्याला अनेक मंत्र किंवा विस्ताराने सांगितलेली शास्त्रे कशाला उपयोगी?