शिवपुराणम्

तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्

म्हणून हळूहळू बाह्य आणि अंतर्गत गोष्टी सोडाव्यात, ज्ञानानं जे जाणायचं आहे ते ओळखावं आणि अज्ञानही टाकून द्यावं.

नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा

मन जर शिवावर एकाग्र नसेल, तर कितीही कर्म केलं तरी काय उपयोग? आणि जर मन एकाग्र असेल, तरी कर्म केलं तरी काय उपयोग?

तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्

म्हणून, कर्म केलं किंवा नाही, बाहेरून किंवा आतून, कोणत्याही मार्गानं, मन नेहमी शिवामध्ये स्थिर करावं.

शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्

ज्यांचं मन शिवामध्ये स्थिर आहे, ज्यांची बुद्धी ठाम आहे, अशा सत्पुरुषांना या जगात आणि पुढच्या जगात, सर्वत्र, परम आनंद मिळतो.

इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये

इथे 'ॐ नमः शिवाय' या मंत्रानं सर्व सिद्धी मिळतात; म्हणून, उच्च आणि कनिष्ठ अशा सर्व सामर्थ्यावर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी तो मंत्र साधावा.

महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

महर्षिवरा, सर्वज्ञा, सर्वज्ञानाचा महासागर, मला पंचाक्षरी मंत्राचं खऱ्या अर्थानं माहात्म्य ऐकायचं आहे.

पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु

पंचाक्षरी मंत्राचं माहात्म्य कोटी कोटी वर्षांनीही पूर्णपणे सांगता येणार नाही; म्हणून, ते थोडक्यात ऐक.

वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः

वेदात आणि शिवागमात, या षडक्षरी मंत्रानं शिवभक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्

हा मंत्र अक्षरांनी लहान असला तरी अर्थानं समृद्ध आहे, वेदाचा सार आहे, मुक्ती देणारा आहे, आज्ञेने सिद्ध झालेला आणि शंका नसलेला आहे, आणि हे वचन शिवस्वरूप आहे.

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्

हा मंत्र अनेक सिद्धी देणारा, दिव्य, लोकांच्या मनाला आनंद देणारा, निश्चित आणि खोल अर्थ असलेला, आणि परमेश्वराचा सर्वोच्च वचन आहे.

मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्

हा मंत्र सहज उच्चारता येतो आणि सर्व इच्छांची पूर्तता करतो; सर्वज्ञ परमेश्वर सर्व जीवांसाठी 'ॐ नमः शिवाय' असं सांगतो.

तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्

हा मंत्र सर्व विद्यांचा मूळ बीज आहे, प्रधान मंत्र आहे, षडक्षरी आहे, अतिशय सूक्ष्म आणि मोठ्या अर्थाचा आहे; तो वटवृक्षाच्या बीजासारखा ओळखावा.

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः

देव गुणत्रयांच्या पलीकडे आहे, सर्वज्ञ आहे, सर्व कर्मांचा स्वामी आहे; शिव 'ॐ' या एका अक्षरात मंत्ररूपानं सर्वत्र व्यापून आहे.

इशानाद्यानि सूक्ष्माणि ब्रह्माण्येकाक्षराणि तु मंत्रे नमश्शिवायेति संस्थितानि यथाक्रमम् मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः

ईशान वगैरे सूक्ष्म अक्षरं, जे एकाक्षर ब्रह्म आहे, ती 'नमः शिवाय' या मंत्रात योग्य क्रमाने स्थिर आहेत. या सूक्ष्म षडक्षरी मंत्रात, शिव पाच ब्रह्मस्वरूपात वास करतो.

वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः

तो स्वतःच अर्थ आणि शब्द अशा दोन्ही रूपात आहे, आणि तो तसेच स्वभावतः प्रकटतो. शिव हे अर्थ आहे, कारण तो अनुपमेय आहे; आणि मंत्र त्याचा शब्द म्हणून ओळखला जातो.

वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः

अर्थ आणि शब्द यांचा हा संबंध अगदी अनादि काळापासून आहे, जसा हा भयंकर संसाराचा सागरही अनादि काळापासून वाहतो आहे.

शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः

त्याचप्रमाणे, शिव अनादि संसारातून मुक्त करणारा म्हणूनच आहे, जसा औषध आपल्या स्वभावाने रोगाचा प्रतिकारक असतो.

तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत्

त्याचप्रमाणे, संसारातील दोषांचा प्रतिकारक म्हणून शिवाची आठवण केली जाते; या जगाचा स्वामी नसता, तर सर्वत्र अंधारच पसरला असता.

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम्

प्रकृतीचे जडत्व आणि पुरुषाची अज्ञानता यामुळे, प्रधानापासून अगदी कणापर्यंत जे काही आहे ते सर्व जडच असते.

न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात्

बुद्धिमान कारणाशिवाय, हे सर्व स्वतःहून काहीच करू शकत नाहीत; धर्म, अधर्म, बंधन आणि मुक्ती यांचे ज्ञान विवेकातूनच येते.

न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा

सर्वज्ञाशिवाय, जीवांची आदिसृष्टी घडू शकत नाही, जसे वैद्याशिवाय रोग्यांना त्रासच होतो आणि त्यांना आनंद मिळत नाही.

तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात्

म्हणूनच, अनादी, सर्वज्ञ आणि पूर्ण असलेला सदाशिव, हा संसारसागरातून जीवांचे रक्षण करणारा नाथ आहे.

आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे

जो प्रारंभ, मध्य आणि अंत यापासून मुक्त आहे, स्वभावतः निर्मळ, सर्वज्ञ आणि पूर्ण आहे, असा शिव, शिवागमात जाणून घ्यावा.

तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः

त्याचे नाव म्हणजे हा मंत्र आहे, आणि तो मंत्राने दर्शविला जातो; नाव आणि अर्थ यांचा संबंध असल्यामुळे, हा मंत्रच परमार्थाने परमशिव आहे.

एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम् यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम्

हेच शिवाचे खरे ज्ञान आहे, हेच सर्वोच्च स्थान आहे – 'ॐ नमः शिवाय' हे षडक्षरी शिववाक्य.

विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम् यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः

हे शैव वाक्य आज्ञा आहे, केवळ स्तुती नाही; कारण शिव सर्वज्ञ, पूर्ण आणि स्वभावतः निर्मळ आहे.

लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत् यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः

जो लोकांचे कल्याण करणारा आहे, तो कधीही असत्य बोलू शकत नाही; जे काही आहे, ते गुणदोषांसह आपल्या स्वभावानेच आहे.

यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत् रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत्

जे फळ पूर्ण आहे, त्यानुसार सर्वज्ञ बोलतो; ज्याला राग, अज्ञान यांसारखे दोष आहेत, तोच असत्य बोलतो.

ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः

पण असे दोष ईश्वरात नाहीत; मग तो कसा असत्य बोलेल? शिव, जो सर्वज्ञ आणि सर्व दोषांपासून मुक्त आहे, त्याने सांगितलेले शुद्ध वाक्य हेच प्रमाण आहे, यात शंका नाही.