शिवपुराणम्

अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्

जे गुणांच्या पलीकडील अवस्थेला शोधतात, त्यांनी अशुद्ध, बौद्धिक, सांसारिक, पुरुषार्थ आणि गुणांच्या अधिपत्याचं सामर्थ्य सोडून द्यावं.

अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना

यापेक्षा जास्त सांगण्याची गरज नाही; कोणत्याही कारणाने माझ्यात मन एकरूप केल्यानेच सर्वोच्च कल्याण मिळतं.

इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः

श्रीकंठनाथ, म्हणजेच शिव या परमात्म्याने, जगाच्या कल्याणासाठी ज्ञानाचा सारांश सांगितला आहे.

विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः

या ज्ञानसंग्रहात वेद, शास्त्र, इतिहास, पुराणे, विद्या आणि विस्तृत भाष्ये पूर्णपणे समाविष्ट आहेत.

ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः

ज्ञान, जाणण्यासारखं, आचरण, पात्रता, साधन आणि साध्य—हे सहा विषय या संग्रहात एकत्र आले आहेत.

गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः

गुरूने सांगितलेलं ज्ञान हे जाणून घ्यावं, पाश, जीव आणि परमेश्वर यांचा विचार करावा. लिंगपूजा आणि इतर विधी भक्तानं, जरी तो पात्र असला तरी, करावेत.

साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते

साधन म्हणजे शिवमंत्र आणि त्यासारख्या साधना; साध्य म्हणजे शिवासमानता. या सहा तत्त्वांचं ज्ञान झालं की सर्वज्ञता मिळते असं सांगितलं आहे.

प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्

सर्वप्रथम, यज्ञ वगैरे कर्मं भक्तीने आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार करावीत. बाहेरून शिवाची पूजा केल्यानंतर, मग अंतःकरणातून भक्तीभावाने पूजा करावी.

रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः

ज्याचं मन आतल्या आनंदात रमलेलं आहे, बाहेरील गोष्टींमध्ये नाही, आणि ज्याचं पुण्य मोठं आहे, त्या महात्म्यानं बाहेरचं कोणतंच कर्म करायचं लागत नाही.

ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन

ज्ञानरूपी अमृतानं तृप्त झालेल्या आणि ज्याचं मन शिवभक्तीत रंगलेलं आहे, हे कृष्णा, त्याला कधीच कोणतंही कर्तव्य उरत नाही, ना आतलं ना बाहेरचं.

तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्

म्हणून हळूहळू बाह्य आणि अंतर्गत गोष्टी सोडाव्यात, ज्ञानानं जे जाणायचं आहे ते ओळखावं आणि अज्ञानही टाकून द्यावं.

नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा

मन जर शिवावर एकाग्र नसेल, तर कितीही कर्म केलं तरी काय उपयोग? आणि जर मन एकाग्र असेल, तरी कर्म केलं तरी काय उपयोग?

तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्

म्हणून, कर्म केलं किंवा नाही, बाहेरून किंवा आतून, कोणत्याही मार्गानं, मन नेहमी शिवामध्ये स्थिर करावं.

शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्

ज्यांचं मन शिवामध्ये स्थिर आहे, ज्यांची बुद्धी ठाम आहे, अशा सत्पुरुषांना या जगात आणि पुढच्या जगात, सर्वत्र, परम आनंद मिळतो.

इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये

इथे 'ॐ नमः शिवाय' या मंत्रानं सर्व सिद्धी मिळतात; म्हणून, उच्च आणि कनिष्ठ अशा सर्व सामर्थ्यावर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी तो मंत्र साधावा.

महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

महर्षिवरा, सर्वज्ञा, सर्वज्ञानाचा महासागर, मला पंचाक्षरी मंत्राचं खऱ्या अर्थानं माहात्म्य ऐकायचं आहे.

पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु

पंचाक्षरी मंत्राचं माहात्म्य कोटी कोटी वर्षांनीही पूर्णपणे सांगता येणार नाही; म्हणून, ते थोडक्यात ऐक.

वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः

वेदात आणि शिवागमात, या षडक्षरी मंत्रानं शिवभक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्

हा मंत्र अक्षरांनी लहान असला तरी अर्थानं समृद्ध आहे, वेदाचा सार आहे, मुक्ती देणारा आहे, आज्ञेने सिद्ध झालेला आणि शंका नसलेला आहे, आणि हे वचन शिवस्वरूप आहे.

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्

हा मंत्र अनेक सिद्धी देणारा, दिव्य, लोकांच्या मनाला आनंद देणारा, निश्चित आणि खोल अर्थ असलेला, आणि परमेश्वराचा सर्वोच्च वचन आहे.

मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्

हा मंत्र सहज उच्चारता येतो आणि सर्व इच्छांची पूर्तता करतो; सर्वज्ञ परमेश्वर सर्व जीवांसाठी 'ॐ नमः शिवाय' असं सांगतो.

तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्

हा मंत्र सर्व विद्यांचा मूळ बीज आहे, प्रधान मंत्र आहे, षडक्षरी आहे, अतिशय सूक्ष्म आणि मोठ्या अर्थाचा आहे; तो वटवृक्षाच्या बीजासारखा ओळखावा.

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः

देव गुणत्रयांच्या पलीकडे आहे, सर्वज्ञ आहे, सर्व कर्मांचा स्वामी आहे; शिव 'ॐ' या एका अक्षरात मंत्ररूपानं सर्वत्र व्यापून आहे.

इशानाद्यानि सूक्ष्माणि ब्रह्माण्येकाक्षराणि तु मंत्रे नमश्शिवायेति संस्थितानि यथाक्रमम् मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः

ईशान वगैरे सूक्ष्म अक्षरं, जे एकाक्षर ब्रह्म आहे, ती 'नमः शिवाय' या मंत्रात योग्य क्रमाने स्थिर आहेत. या सूक्ष्म षडक्षरी मंत्रात, शिव पाच ब्रह्मस्वरूपात वास करतो.

वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः

तो स्वतःच अर्थ आणि शब्द अशा दोन्ही रूपात आहे, आणि तो तसेच स्वभावतः प्रकटतो. शिव हे अर्थ आहे, कारण तो अनुपमेय आहे; आणि मंत्र त्याचा शब्द म्हणून ओळखला जातो.

वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः

अर्थ आणि शब्द यांचा हा संबंध अगदी अनादि काळापासून आहे, जसा हा भयंकर संसाराचा सागरही अनादि काळापासून वाहतो आहे.

शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः

त्याचप्रमाणे, शिव अनादि संसारातून मुक्त करणारा म्हणूनच आहे, जसा औषध आपल्या स्वभावाने रोगाचा प्रतिकारक असतो.

तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत्

त्याचप्रमाणे, संसारातील दोषांचा प्रतिकारक म्हणून शिवाची आठवण केली जाते; या जगाचा स्वामी नसता, तर सर्वत्र अंधारच पसरला असता.

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम्

प्रकृतीचे जडत्व आणि पुरुषाची अज्ञानता यामुळे, प्रधानापासून अगदी कणापर्यंत जे काही आहे ते सर्व जडच असते.