शिवपुराणम्

मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः

माझ्या भक्तांच्या हितासाठी, जे रुद्र लोकातून खाली पडतात, ते मानव रूप धारण करतात—याबद्दल काहीच शंका नाही.

ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः

जसं माझ्या आज्ञेने ब्रह्मा आणि इतरांचे कार्य सुरू होतं, तसंच माझ्या आदेशाने माणसांची आणि इतरांची कर्मं सुरू होतात.

ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

माझी आज्ञा सर्वश्रेष्ठ मानून, मनापासून निष्ठा ठेवली, तर केवळ त्याचं दर्शन झालं तरी सर्व पापांचा नाश होतो.

प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः

जे माझ्यावर प्रेम करतात, त्यांच्यात इच्छित फळ मिळण्याआधीच शुभ संकेत प्रकट होतात.

कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः

कधी कधी अनपेक्षितपणे अंग थरथरणं, घाम येणं, डोळ्यातून अश्रू वाहणं, गळ्यात आवाज बदलणं, आणि आनंदाचा अचानक अनुभव येणं—हे सर्व घडतं.

स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः

हे सर्व स्पष्ट चिन्हं, एकट्या किंवा एकत्रितपणे, हलक्या, मध्यम किंवा तीव्र स्वरूपात दिसली, तर अशा श्रेष्ठ पुरुषांना ओळखता येतं.

यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः

जसं लोखंड आगीत टाकल्यावर फक्त लोखंड राहत नाही, तसंच माझ्या सान्निध्यात ते केवळ माणूस राहत नाहीत.

हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः

हात, पाय वगैरे माणसांसारखे दिसले तरी, ते साधे नाहीत असं समजावं; ज्ञानी लोक जाणतात की, ते मानव रूपातील रुद्र आहेत, म्हणून त्यांचा तिरस्कार करत नाहीत.

अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्

ज्यांची बुद्धी भ्रमित आहे, असे लोक जर त्यांचा अपमान करतात, तर त्यांना आयुष्य, संपत्ती, वंश आणि चारित्र्य गमवावं लागतं आणि नरकात जावं लागतं.

ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्

जे महान आत्मे माझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणावरही अवलंबून नाहीत, त्यांच्यासाठी ब्रह्मा, विष्णू आणि देवताधिपतींचं पद देखील गवताच्या काडीइतकं आहे.

अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्

जे गुणांच्या पलीकडील अवस्थेला शोधतात, त्यांनी अशुद्ध, बौद्धिक, सांसारिक, पुरुषार्थ आणि गुणांच्या अधिपत्याचं सामर्थ्य सोडून द्यावं.

अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना

यापेक्षा जास्त सांगण्याची गरज नाही; कोणत्याही कारणाने माझ्यात मन एकरूप केल्यानेच सर्वोच्च कल्याण मिळतं.

इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः

श्रीकंठनाथ, म्हणजेच शिव या परमात्म्याने, जगाच्या कल्याणासाठी ज्ञानाचा सारांश सांगितला आहे.

विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः

या ज्ञानसंग्रहात वेद, शास्त्र, इतिहास, पुराणे, विद्या आणि विस्तृत भाष्ये पूर्णपणे समाविष्ट आहेत.

ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः

ज्ञान, जाणण्यासारखं, आचरण, पात्रता, साधन आणि साध्य—हे सहा विषय या संग्रहात एकत्र आले आहेत.

गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः

गुरूने सांगितलेलं ज्ञान हे जाणून घ्यावं, पाश, जीव आणि परमेश्वर यांचा विचार करावा. लिंगपूजा आणि इतर विधी भक्तानं, जरी तो पात्र असला तरी, करावेत.

साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते

साधन म्हणजे शिवमंत्र आणि त्यासारख्या साधना; साध्य म्हणजे शिवासमानता. या सहा तत्त्वांचं ज्ञान झालं की सर्वज्ञता मिळते असं सांगितलं आहे.

प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्

सर्वप्रथम, यज्ञ वगैरे कर्मं भक्तीने आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार करावीत. बाहेरून शिवाची पूजा केल्यानंतर, मग अंतःकरणातून भक्तीभावाने पूजा करावी.

रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः

ज्याचं मन आतल्या आनंदात रमलेलं आहे, बाहेरील गोष्टींमध्ये नाही, आणि ज्याचं पुण्य मोठं आहे, त्या महात्म्यानं बाहेरचं कोणतंच कर्म करायचं लागत नाही.

ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन

ज्ञानरूपी अमृतानं तृप्त झालेल्या आणि ज्याचं मन शिवभक्तीत रंगलेलं आहे, हे कृष्णा, त्याला कधीच कोणतंही कर्तव्य उरत नाही, ना आतलं ना बाहेरचं.

तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्

म्हणून हळूहळू बाह्य आणि अंतर्गत गोष्टी सोडाव्यात, ज्ञानानं जे जाणायचं आहे ते ओळखावं आणि अज्ञानही टाकून द्यावं.

नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा

मन जर शिवावर एकाग्र नसेल, तर कितीही कर्म केलं तरी काय उपयोग? आणि जर मन एकाग्र असेल, तरी कर्म केलं तरी काय उपयोग?

तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्

म्हणून, कर्म केलं किंवा नाही, बाहेरून किंवा आतून, कोणत्याही मार्गानं, मन नेहमी शिवामध्ये स्थिर करावं.

शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्

ज्यांचं मन शिवामध्ये स्थिर आहे, ज्यांची बुद्धी ठाम आहे, अशा सत्पुरुषांना या जगात आणि पुढच्या जगात, सर्वत्र, परम आनंद मिळतो.

इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये

इथे 'ॐ नमः शिवाय' या मंत्रानं सर्व सिद्धी मिळतात; म्हणून, उच्च आणि कनिष्ठ अशा सर्व सामर्थ्यावर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी तो मंत्र साधावा.

महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

महर्षिवरा, सर्वज्ञा, सर्वज्ञानाचा महासागर, मला पंचाक्षरी मंत्राचं खऱ्या अर्थानं माहात्म्य ऐकायचं आहे.

पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु

पंचाक्षरी मंत्राचं माहात्म्य कोटी कोटी वर्षांनीही पूर्णपणे सांगता येणार नाही; म्हणून, ते थोडक्यात ऐक.

वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः

वेदात आणि शिवागमात, या षडक्षरी मंत्रानं शिवभक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्

हा मंत्र अक्षरांनी लहान असला तरी अर्थानं समृद्ध आहे, वेदाचा सार आहे, मुक्ती देणारा आहे, आज्ञेने सिद्ध झालेला आणि शंका नसलेला आहे, आणि हे वचन शिवस्वरूप आहे.