शिवपुराणम्

ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि

ब्रह्मचर्य, रोज स्नान करणे (भस्म किंवा पाण्याने), शांतता, मौन, क्षमा नेहमी ठेवणे आणि योग्य रीतीने वाटून घेणे हे सांगितले आहे.

अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्

अष्टमी, चतुर्दशी, विशेषतः पौर्णिमा आणि एकादशीला योग्य प्रकारे उपवास करावा आणि सोमाची पूजा करावी.

इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

अशा प्रकारे, मी संक्षिप्तपणे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, संयमी आणि ब्रह्मचारी यांच्यासाठी आश्रमधर्म सांगितला आहे.

तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः

त्याचप्रमाणे, सुंदर स्त्री, वनवासातले, गृहस्थ, शूद्र आणि स्त्रिया यांच्यासाठीही हाच सनातन धर्म आहे.

ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः

देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या देवी, तू नेहमी माझे ध्यान कर, षडक्षरी मंत्र जप कर आणि वेदात सांगितलेला सर्व धर्म आचरणात आण; हाच धर्म आणि अर्थाचा सार आहे.

अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः

आता, जे लोक स्वतःच्या इच्छेने व्रत घेतात, ज्यांच्यात प्रबल भावना आणि पूर्वजन्मीचे संस्कार आहेत—

विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि

ते स्त्री किंवा इतर विषयांमध्ये विरक्त असोत किंवा आसक्त असोत,

तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्

जे शुद्ध आणि विवेकी आहेत, त्यांना माझ्या कृपेने माझ्या खऱ्या स्वरूपाचं ज्ञान होतं; पण शुद्ध असूनही, संसाराच्या जबाबदाऱ्यांमुळे त्यांना दुःख सहन करावं लागतं.

नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा

त्यांच्यासाठी कर्तव्य किंवा अकर्तव्य, समाधी किंवा अंतिम ध्येय असं काहीच राहत नाही; त्यांना कोणताही आदेश किंवा मनाई लागत नाही, जशी ती मला लागत नाही.

तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः

जसा पूर्णत्वाला पोहोचलेल्या व्यक्तीसाठी काही साध्य करायचं उरत नाही, तसंच माझ्यासाठीही काही उरत नाही; आणि ज्यांनी आपलं कर्तव्य पूर्ण केलंय, त्यांच्याबद्दलही शंका नाही.

मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः

माझ्या भक्तांच्या हितासाठी, जे रुद्र लोकातून खाली पडतात, ते मानव रूप धारण करतात—याबद्दल काहीच शंका नाही.

ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः

जसं माझ्या आज्ञेने ब्रह्मा आणि इतरांचे कार्य सुरू होतं, तसंच माझ्या आदेशाने माणसांची आणि इतरांची कर्मं सुरू होतात.

ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

माझी आज्ञा सर्वश्रेष्ठ मानून, मनापासून निष्ठा ठेवली, तर केवळ त्याचं दर्शन झालं तरी सर्व पापांचा नाश होतो.

प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः

जे माझ्यावर प्रेम करतात, त्यांच्यात इच्छित फळ मिळण्याआधीच शुभ संकेत प्रकट होतात.

कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः

कधी कधी अनपेक्षितपणे अंग थरथरणं, घाम येणं, डोळ्यातून अश्रू वाहणं, गळ्यात आवाज बदलणं, आणि आनंदाचा अचानक अनुभव येणं—हे सर्व घडतं.

स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः

हे सर्व स्पष्ट चिन्हं, एकट्या किंवा एकत्रितपणे, हलक्या, मध्यम किंवा तीव्र स्वरूपात दिसली, तर अशा श्रेष्ठ पुरुषांना ओळखता येतं.

यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः

जसं लोखंड आगीत टाकल्यावर फक्त लोखंड राहत नाही, तसंच माझ्या सान्निध्यात ते केवळ माणूस राहत नाहीत.

हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः

हात, पाय वगैरे माणसांसारखे दिसले तरी, ते साधे नाहीत असं समजावं; ज्ञानी लोक जाणतात की, ते मानव रूपातील रुद्र आहेत, म्हणून त्यांचा तिरस्कार करत नाहीत.

अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्

ज्यांची बुद्धी भ्रमित आहे, असे लोक जर त्यांचा अपमान करतात, तर त्यांना आयुष्य, संपत्ती, वंश आणि चारित्र्य गमवावं लागतं आणि नरकात जावं लागतं.

ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्

जे महान आत्मे माझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणावरही अवलंबून नाहीत, त्यांच्यासाठी ब्रह्मा, विष्णू आणि देवताधिपतींचं पद देखील गवताच्या काडीइतकं आहे.

अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्

जे गुणांच्या पलीकडील अवस्थेला शोधतात, त्यांनी अशुद्ध, बौद्धिक, सांसारिक, पुरुषार्थ आणि गुणांच्या अधिपत्याचं सामर्थ्य सोडून द्यावं.

अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना

यापेक्षा जास्त सांगण्याची गरज नाही; कोणत्याही कारणाने माझ्यात मन एकरूप केल्यानेच सर्वोच्च कल्याण मिळतं.

इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः

श्रीकंठनाथ, म्हणजेच शिव या परमात्म्याने, जगाच्या कल्याणासाठी ज्ञानाचा सारांश सांगितला आहे.

विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः

या ज्ञानसंग्रहात वेद, शास्त्र, इतिहास, पुराणे, विद्या आणि विस्तृत भाष्ये पूर्णपणे समाविष्ट आहेत.

ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः

ज्ञान, जाणण्यासारखं, आचरण, पात्रता, साधन आणि साध्य—हे सहा विषय या संग्रहात एकत्र आले आहेत.

गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः

गुरूने सांगितलेलं ज्ञान हे जाणून घ्यावं, पाश, जीव आणि परमेश्वर यांचा विचार करावा. लिंगपूजा आणि इतर विधी भक्तानं, जरी तो पात्र असला तरी, करावेत.

साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते

साधन म्हणजे शिवमंत्र आणि त्यासारख्या साधना; साध्य म्हणजे शिवासमानता. या सहा तत्त्वांचं ज्ञान झालं की सर्वज्ञता मिळते असं सांगितलं आहे.

प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्

सर्वप्रथम, यज्ञ वगैरे कर्मं भक्तीने आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार करावीत. बाहेरून शिवाची पूजा केल्यानंतर, मग अंतःकरणातून भक्तीभावाने पूजा करावी.

रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः

ज्याचं मन आतल्या आनंदात रमलेलं आहे, बाहेरील गोष्टींमध्ये नाही, आणि ज्याचं पुण्य मोठं आहे, त्या महात्म्यानं बाहेरचं कोणतंच कर्म करायचं लागत नाही.