शिवपुराणम्

अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते

राज्य करणाऱ्यांना शिकवणे आणि यज्ञ करवणे चालते, पण कशाचाही स्वीकार करू नये; विशेषतः व्यापाऱ्यांनी हे करावे असे मी सांगत नाही.

रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्

सर्व जातींचे रक्षण करणे, युद्धात शत्रूंचा नाश करणे, आणि वाईट पक्षी, प्राणी व दुष्ट माणसांचा संहार करणे हे कर्तव्य आहे.

अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च

सर्वत्र अविश्वास ठेवावा, फक्त योग्यांवर विश्वास ठेवावा, स्त्रियांचा अनुचित काळात संपर्क टाळावा आणि सैन्याचे रक्षण करावे.

सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्

नेहमी गुप्तहेरांमार्फत लोकांच्या हालचाली जाणून घ्याव्यात, शस्त्र नेहमी जवळ ठेवावे आणि भस्म लावलेला वस्त्र परिधान करावे.

राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते

राजांनो, माझ्या आश्रमातील लोकांसाठी हा धर्माचा सार आहे; व्यापाऱ्यांसाठी गायींचे रक्षण, व्यापार आणि शेती हे कर्तव्य सांगितले आहे.

शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः

शूद्रांसाठी इतर जातींची सेवा करणे हा धर्म आहे, तसेच बागा तयार करणे आणि माझ्या शेतात राहणे हेही सांगितले आहे.

धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

गृहस्थासाठी पत्नीशी संबंध ठेवणे योग्य आहे; तर वनवासात, संयमी आणि ब्रह्मचारी यांच्यासाठी ब्रह्मचर्य पाळावे.

स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्

स्त्रियांसाठी पतीची सेवा करणे हाच सनातन धर्म आहे, दुसरा काही नाही; आणि पतीने सांगितल्यास माझी पूजा करावी.

या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा

जी स्त्री पतीची सेवा सोडून व्रतांमध्येच मग्न राहते, ती स्त्री नरकात जाते; यात काहीच शंका नाही.

अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्

पती नसलेल्या स्त्रीसाठी मी सनातन धर्म सांगतो: व्रत, दान, तप, शुद्धता, जमिनीवर झोपणे आणि रात्री अन्न न घेणे.

ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि

ब्रह्मचर्य, रोज स्नान करणे (भस्म किंवा पाण्याने), शांतता, मौन, क्षमा नेहमी ठेवणे आणि योग्य रीतीने वाटून घेणे हे सांगितले आहे.

अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्

अष्टमी, चतुर्दशी, विशेषतः पौर्णिमा आणि एकादशीला योग्य प्रकारे उपवास करावा आणि सोमाची पूजा करावी.

इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

अशा प्रकारे, मी संक्षिप्तपणे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, संयमी आणि ब्रह्मचारी यांच्यासाठी आश्रमधर्म सांगितला आहे.

तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः

त्याचप्रमाणे, सुंदर स्त्री, वनवासातले, गृहस्थ, शूद्र आणि स्त्रिया यांच्यासाठीही हाच सनातन धर्म आहे.

ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः

देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या देवी, तू नेहमी माझे ध्यान कर, षडक्षरी मंत्र जप कर आणि वेदात सांगितलेला सर्व धर्म आचरणात आण; हाच धर्म आणि अर्थाचा सार आहे.

अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः

आता, जे लोक स्वतःच्या इच्छेने व्रत घेतात, ज्यांच्यात प्रबल भावना आणि पूर्वजन्मीचे संस्कार आहेत—

विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि

ते स्त्री किंवा इतर विषयांमध्ये विरक्त असोत किंवा आसक्त असोत,

तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्

जे शुद्ध आणि विवेकी आहेत, त्यांना माझ्या कृपेने माझ्या खऱ्या स्वरूपाचं ज्ञान होतं; पण शुद्ध असूनही, संसाराच्या जबाबदाऱ्यांमुळे त्यांना दुःख सहन करावं लागतं.

नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा

त्यांच्यासाठी कर्तव्य किंवा अकर्तव्य, समाधी किंवा अंतिम ध्येय असं काहीच राहत नाही; त्यांना कोणताही आदेश किंवा मनाई लागत नाही, जशी ती मला लागत नाही.

तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः

जसा पूर्णत्वाला पोहोचलेल्या व्यक्तीसाठी काही साध्य करायचं उरत नाही, तसंच माझ्यासाठीही काही उरत नाही; आणि ज्यांनी आपलं कर्तव्य पूर्ण केलंय, त्यांच्याबद्दलही शंका नाही.

मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः

माझ्या भक्तांच्या हितासाठी, जे रुद्र लोकातून खाली पडतात, ते मानव रूप धारण करतात—याबद्दल काहीच शंका नाही.

ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः

जसं माझ्या आज्ञेने ब्रह्मा आणि इतरांचे कार्य सुरू होतं, तसंच माझ्या आदेशाने माणसांची आणि इतरांची कर्मं सुरू होतात.

ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

माझी आज्ञा सर्वश्रेष्ठ मानून, मनापासून निष्ठा ठेवली, तर केवळ त्याचं दर्शन झालं तरी सर्व पापांचा नाश होतो.

प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः

जे माझ्यावर प्रेम करतात, त्यांच्यात इच्छित फळ मिळण्याआधीच शुभ संकेत प्रकट होतात.

कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः

कधी कधी अनपेक्षितपणे अंग थरथरणं, घाम येणं, डोळ्यातून अश्रू वाहणं, गळ्यात आवाज बदलणं, आणि आनंदाचा अचानक अनुभव येणं—हे सर्व घडतं.

स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः

हे सर्व स्पष्ट चिन्हं, एकट्या किंवा एकत्रितपणे, हलक्या, मध्यम किंवा तीव्र स्वरूपात दिसली, तर अशा श्रेष्ठ पुरुषांना ओळखता येतं.

यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः

जसं लोखंड आगीत टाकल्यावर फक्त लोखंड राहत नाही, तसंच माझ्या सान्निध्यात ते केवळ माणूस राहत नाहीत.

हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः

हात, पाय वगैरे माणसांसारखे दिसले तरी, ते साधे नाहीत असं समजावं; ज्ञानी लोक जाणतात की, ते मानव रूपातील रुद्र आहेत, म्हणून त्यांचा तिरस्कार करत नाहीत.

अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्

ज्यांची बुद्धी भ्रमित आहे, असे लोक जर त्यांचा अपमान करतात, तर त्यांना आयुष्य, संपत्ती, वंश आणि चारित्र्य गमवावं लागतं आणि नरकात जावं लागतं.