शिवपुराणम्

त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा

दिवसातून तीन वेळा स्नान, अग्निकर्म, नियमित लिंगपूजन, दान, प्रभूंपुढे नम्रता आणि सर्वत्र, सर्वकाळ दया—

सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च

सत्य बोलणे, समाधान, श्रद्धा, सर्व प्राण्यांवर अहिंसा, लाज, भक्ती, वाचन, योग आणि नेहमी शिकवणे—

व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्

स्पष्टीकरण देणे, ब्रह्मचर्य, ऐकणे, तप, क्षमा, स्वच्छता, शिखा आणि यज्ञोपवीत, पगडी आणि उपरणे—

निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः

निषिद्ध गोष्टी टाळणे, भस्म व रुद्राक्ष घालणे, सणासुदीला विशेष पूजा करणे, विशेषतः चतुर्दशीला, हे देवी—

पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये

प्रत्येक महिन्यात नियमानुसार ब्रह्मकूर्चाचे पाणी पिणे, विशेष पूजा करणे आणि त्याच्याने मला स्नान घालणे, हे प्रिये—

सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः

सर्व कर्तव्ये सोडू नयेत, श्रद्धेशिवाय दिलेले अन्न टाळावे, आणि विशेषतः शिळे अन्न व यवाचे अन्न टाळावे—

मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः

मद्य, मद्याचा वास असलेले अन्न आणि त्याचे नैवेद्य टाळावे; हे सर्व वर्णांसाठी, विशेषतः ब्राह्मणांसाठी आहे.

क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्

क्षमा, शांतता, समाधान, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य, माझे ज्ञान, वैराग्य आणि भस्माचा वापर—

सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा

सर्व आसक्तींपासून निवृत्ती—ही दहा लक्षणे विशेषतः योग्यांची आहेत, तसेच दिवसा भिक्षा मागणेही.

वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्

वनवास करणाऱ्यांसाठीही हेच नियम आहेत: सर्व ब्रह्मचारी आणि वनवासात असणाऱ्यांनी रात्री काहीच खाऊ नये.

अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते

राज्य करणाऱ्यांना शिकवणे आणि यज्ञ करवणे चालते, पण कशाचाही स्वीकार करू नये; विशेषतः व्यापाऱ्यांनी हे करावे असे मी सांगत नाही.

रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्

सर्व जातींचे रक्षण करणे, युद्धात शत्रूंचा नाश करणे, आणि वाईट पक्षी, प्राणी व दुष्ट माणसांचा संहार करणे हे कर्तव्य आहे.

अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च

सर्वत्र अविश्वास ठेवावा, फक्त योग्यांवर विश्वास ठेवावा, स्त्रियांचा अनुचित काळात संपर्क टाळावा आणि सैन्याचे रक्षण करावे.

सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्

नेहमी गुप्तहेरांमार्फत लोकांच्या हालचाली जाणून घ्याव्यात, शस्त्र नेहमी जवळ ठेवावे आणि भस्म लावलेला वस्त्र परिधान करावे.

राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते

राजांनो, माझ्या आश्रमातील लोकांसाठी हा धर्माचा सार आहे; व्यापाऱ्यांसाठी गायींचे रक्षण, व्यापार आणि शेती हे कर्तव्य सांगितले आहे.

शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः

शूद्रांसाठी इतर जातींची सेवा करणे हा धर्म आहे, तसेच बागा तयार करणे आणि माझ्या शेतात राहणे हेही सांगितले आहे.

धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

गृहस्थासाठी पत्नीशी संबंध ठेवणे योग्य आहे; तर वनवासात, संयमी आणि ब्रह्मचारी यांच्यासाठी ब्रह्मचर्य पाळावे.

स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्

स्त्रियांसाठी पतीची सेवा करणे हाच सनातन धर्म आहे, दुसरा काही नाही; आणि पतीने सांगितल्यास माझी पूजा करावी.

या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा

जी स्त्री पतीची सेवा सोडून व्रतांमध्येच मग्न राहते, ती स्त्री नरकात जाते; यात काहीच शंका नाही.

अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्

पती नसलेल्या स्त्रीसाठी मी सनातन धर्म सांगतो: व्रत, दान, तप, शुद्धता, जमिनीवर झोपणे आणि रात्री अन्न न घेणे.

ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि

ब्रह्मचर्य, रोज स्नान करणे (भस्म किंवा पाण्याने), शांतता, मौन, क्षमा नेहमी ठेवणे आणि योग्य रीतीने वाटून घेणे हे सांगितले आहे.

अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्

अष्टमी, चतुर्दशी, विशेषतः पौर्णिमा आणि एकादशीला योग्य प्रकारे उपवास करावा आणि सोमाची पूजा करावी.

इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

अशा प्रकारे, मी संक्षिप्तपणे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, संयमी आणि ब्रह्मचारी यांच्यासाठी आश्रमधर्म सांगितला आहे.

तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः

त्याचप्रमाणे, सुंदर स्त्री, वनवासातले, गृहस्थ, शूद्र आणि स्त्रिया यांच्यासाठीही हाच सनातन धर्म आहे.

ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः

देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या देवी, तू नेहमी माझे ध्यान कर, षडक्षरी मंत्र जप कर आणि वेदात सांगितलेला सर्व धर्म आचरणात आण; हाच धर्म आणि अर्थाचा सार आहे.

अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः

आता, जे लोक स्वतःच्या इच्छेने व्रत घेतात, ज्यांच्यात प्रबल भावना आणि पूर्वजन्मीचे संस्कार आहेत—

विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि

ते स्त्री किंवा इतर विषयांमध्ये विरक्त असोत किंवा आसक्त असोत,

तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्

जे शुद्ध आणि विवेकी आहेत, त्यांना माझ्या कृपेने माझ्या खऱ्या स्वरूपाचं ज्ञान होतं; पण शुद्ध असूनही, संसाराच्या जबाबदाऱ्यांमुळे त्यांना दुःख सहन करावं लागतं.

नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा

त्यांच्यासाठी कर्तव्य किंवा अकर्तव्य, समाधी किंवा अंतिम ध्येय असं काहीच राहत नाही; त्यांना कोणताही आदेश किंवा मनाई लागत नाही, जशी ती मला लागत नाही.