शिवपुराणम्

विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः

माझे खरे स्वरूप समजल्यावर, ज्यांना माती, दगड आणि सोने सारखेच वाटते, असे ज्ञानी माझी पूजा कर्मयज्ञाने करत नाहीत.

नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्

जो नेहमी एकरूप राहतो, श्रेष्ठ ऋषी आहे, माझा भक्त आहे, एकाग्रचित्त योगी आहे आणि ज्ञानयोगात मग्न आहे, तो माझ्याशी एकरूपता प्राप्त करतो.

अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः

परंतु जे द्विज माझ्यावर श्रद्धा ठेवूनही मनाने विरक्त नाहीत, त्यांनी त्यांच्या योग्यतेनुसार फक्त ज्ञान, आचरण आणि कृती यांतच मन लावावे.

द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः

माझ्या पूजेचे दोन प्रकार आहेत — बाह्य आणि अंतःकरणातील. तसेच, माझ्या भक्तीचे तीन प्रकार समजले जातात — वाणीने, मनाने आणि शरीराने.

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः

तप, कर्म, जप, ध्यान आणि ज्ञान — हे पाच प्रकार ज्ञानी लोक माझ्या भक्तीचे स्वरूप म्हणून सांगतात.

अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्

माझ्या बाह्य पूजेप्रमाणे जे बाहेरून केले जाते, ते इतरांच्या माध्यमातून समजते; पण जे स्वतःच्या मनाने अनुभवले जाते, तेच अंतरंग मानले जाते.

मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा

माझ्याकडे वळलेले मन फक्त मन नाही; माझ्या नावात रमलेली वाणीच खरी वाणी आहे, दुसरी नाही.

लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः

माझ्या शिकवणीनुसार लावलेली त्रिपुंड वगैरे चिन्हे आणि माझ्या सेवेत गुंतलेले शरीरच खरे शरीर आहे, दुसरे नाही.

मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम्

बाह्य पूजेमध्ये यज्ञ वगैरे विधी येतात. पण माझ्यासाठी शरीराला त्रास देणे, कठोर तप करणे हे मी मानत नाही.

जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्

जप म्हणजे पंचाक्षरी मंत्राचा आणि प्रणवाचा पुनःपुन्हा उच्चार, तसेच रुद्राध्याय वगैरेचा अभ्यास; फक्त वेदांचे पठण नव्हे.

ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम्

ध्यान म्हणजे माझ्या रूपाचे किंवा तत्सम गोष्टींचे चिंतन; आत्मा किंवा इतर गोष्टींमध्ये तल्लीन होणे नव्हे. ज्ञान म्हणजे माझ्या शास्त्रांचा अर्थ समजून घेणे, इतर गोष्टींचे नव्हे.

बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्

बाह्य किंवा अंतरंग, जिथे मनाला आनंद मिळतो, तिथे पूर्वीच्या सवयीप्रमाणे खरेपणाने साधना करावी.

बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात्

अंतरंग पूजा बाह्य पूजेपेक्षा श्रेष्ठ आहे, कारण तिला अधिक पुण्य असते आणि बाह्य कर्मातील दोष किंवा मिश्रण त्यात नसते.

शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः

खरी शुद्धता ही अंतरंग असते; बाह्य शुद्धतेला खरे शुद्ध म्हणता येत नाही. ज्याचे अंतरंग शुद्ध आहे, तो बाहेरून अपवित्र असला तरी तो शुद्धच आहे.

बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम्

बाह्य किंवा अंतरंग भक्तीला भाव असायलाच हवा; देवी, भावाशिवाय ती केवळ निराशेचे कारण ठरते.

कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते

मी सर्व प्रकारे पूर्ण आणि पवित्र आहे, मग लोकांनी बाहेरून किंवा अंतरंगाने काही केले तरी मला काय फरक पडतो? मी फक्त भाव स्वीकारतो.

भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित्

देवी, भाव हेच माझ्या कृतीचे खरे स्वरूप आहे — मनाने, कर्माने किंवा वाणीने, कुठल्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता.

फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः

देवी, फळाच्या इच्छेने माझ्या आश्रयाला येणाऱ्यांचे नाते हलके असते; कारण फळ न मिळाल्यास ते मला सोडू शकतात.

फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते

तरीही, निष्कलंक देवी, ज्या भक्तांचे मन माझ्यावर स्थिर असते, जरी ते फळाची इच्छा करत असले तरी, त्यांच्या भक्तीनुसार मी त्यांना फळ देतो.

फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्ते ऽपि मम प्रियाः

ज्यांचे मन फळाची अपेक्षा न ठेवता माझ्याकडे वळलेले असते, आणि नंतर जरी त्यांनी फळ मागितले तरी, असे भक्त मला प्रिय आहेत.

प्राक् संस्कारवशादेव ये विचिंत्य फलाफले विवशा मां प्रपद्यंते मम प्रियतमा मताः

पूर्वीच्या सवयीमुळे जे फळ किंवा त्याचा अभाव याचा विचार करतात आणि असहाय्यपणे माझ्या शरण येतात, तेच मला सर्वात प्रिय आहेत.

मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि

त्यांना मिळालेल्या गोष्टीपेक्षा मोठा लाभ नाही, जसा मला मिळालेला लाभ हाच सर्वात मोठा आहे, परमेश्वरी.

मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव

माझ्या कृपेने त्यांची भक्ती माझ्यावर समर्पित होते; ती भक्ती त्यांना परममुक्ती देते, जशी शक्ती देतो तशी.

महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्

जे महान आत्मे माझ्यावर पूर्णपणे समर्पित आहेत, ज्यांचे मन माझ्यात गुंतले आहे, त्यांच्यासाठी माझ्या धर्माचे आठ प्रकारचे लक्षण सांगितली आहेत.

मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चांगचेष्टितम्

माझ्या भक्तांवर प्रेम, पूजेत सहमती, स्वतः पूजा करणे आणि माझ्यासाठी शरीराने केलेली कृती—

मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्रांगविक्रियाः ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति

माझ्या कथा ऐकण्यात भक्ती, आवाज, डोळे आणि शरीरात बदल, माझे नेहमी स्मरण करणे आणि माझ्यावर अवलंबून राहणे—

एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन् म्लेच्छे ऽपि वर्तते स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिस्स च पंडितः

ही आठ चिन्हे जिथे असतील, अगदी म्लेच्छातही, तो ब्राह्मणांत श्रेष्ठ, ऋषी, श्रीमंत, संयमी आणि विद्वान समजावा.

न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचो ऽपि यः तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्

जो माझा भक्त आहे, तो चतुर्वेदी नसला तरी, अगदी श्वपच असला तरी, मला अधिक प्रिय आहे; त्याला दान द्यावे, त्याच्याकडून घ्यावे, आणि त्याची पूजा करावी, जशी माझी करतात.

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति

जो कोणी मला भक्तीने पान, फुल, फळ किंवा पाणी अर्पण करतो, त्याला मी कधीच सोडत नाही आणि तोही मला कधीच सोडत नाही.