शिवपुराणम्

अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्

देवी, मन शांत करणे हे हजार अश्वमेध यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; ते मुक्ती देणारे आहे आणि विषयांची इच्छा असणाऱ्यांना ते मिळवणे फार कठीण आहे.

विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते

इंद्रियांचा संयम आणि नियमांनी जिंकलेल्यांसाठी, तसेच ज्यांना विषयांमध्ये आसक्ती नाही अशांसाठीच योग सांगितला आहे; तो पूर्वीचे पाप दूर करतो.

वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते

वैराग्यातून ज्ञान उत्पन्न होते आणि ज्ञानातून योगाची सुरुवात होते.

योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः

योग जाणणारा किंवा योगातून खाली पडलेला जरी असला तरी तो मुक्त होतो — यात शंका नाही; नेहमी दया, अहिंसा आणि ज्ञानसंग्रह करावा.

सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा

सत्य बोलणे, चोरी न करणे, श्रद्धा ठेवणे, इंद्रियांचे नियंत्रण, शिकवणे आणि शिकणे, यज्ञ करणे आणि करवणे — हे सर्व आचरणात आणावे.

ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये

ध्यान, ईश्वरभाव आणि नेहमी ज्ञानात मन लावणे — जो ब्राह्मण असे करतो, तो ज्ञानयोगात यश मिळवतो.

अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये

प्रियेला, जो ज्ञानी लवकरच आत्मसाक्षात्कार आणि योग प्राप्त करतो, तो ज्ञानाच्या अग्नीने हे शरीर क्षणात जाळून टाकतो.

प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्

माझ्या कृपेने योग जाणणारा कर्मबंधन सोडून देतो; पुण्य आणि पाप दोन्ही मुक्तीला अडथळा ठरतात, म्हणून योगीने दोन्हीचा त्याग करावा.

फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत्

फळाची इच्छा ठेवून कर्म केल्यानेच बांधिलकी येते, केवळ कर्म केल्याने नाही; म्हणून कर्माचे फळ सोडावे.

प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्

प्रियेला, प्रथम कर्मयज्ञाने बाह्यरित्या माझी पूजा करावी; नंतर ज्ञान आणि योगात मन लावून योगाचा अभ्यास करावा.

विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः

माझे खरे स्वरूप समजल्यावर, ज्यांना माती, दगड आणि सोने सारखेच वाटते, असे ज्ञानी माझी पूजा कर्मयज्ञाने करत नाहीत.

नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्

जो नेहमी एकरूप राहतो, श्रेष्ठ ऋषी आहे, माझा भक्त आहे, एकाग्रचित्त योगी आहे आणि ज्ञानयोगात मग्न आहे, तो माझ्याशी एकरूपता प्राप्त करतो.

अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः

परंतु जे द्विज माझ्यावर श्रद्धा ठेवूनही मनाने विरक्त नाहीत, त्यांनी त्यांच्या योग्यतेनुसार फक्त ज्ञान, आचरण आणि कृती यांतच मन लावावे.

द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः

माझ्या पूजेचे दोन प्रकार आहेत — बाह्य आणि अंतःकरणातील. तसेच, माझ्या भक्तीचे तीन प्रकार समजले जातात — वाणीने, मनाने आणि शरीराने.

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः

तप, कर्म, जप, ध्यान आणि ज्ञान — हे पाच प्रकार ज्ञानी लोक माझ्या भक्तीचे स्वरूप म्हणून सांगतात.

अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्

माझ्या बाह्य पूजेप्रमाणे जे बाहेरून केले जाते, ते इतरांच्या माध्यमातून समजते; पण जे स्वतःच्या मनाने अनुभवले जाते, तेच अंतरंग मानले जाते.

मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा

माझ्याकडे वळलेले मन फक्त मन नाही; माझ्या नावात रमलेली वाणीच खरी वाणी आहे, दुसरी नाही.

लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः

माझ्या शिकवणीनुसार लावलेली त्रिपुंड वगैरे चिन्हे आणि माझ्या सेवेत गुंतलेले शरीरच खरे शरीर आहे, दुसरे नाही.

मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम्

बाह्य पूजेमध्ये यज्ञ वगैरे विधी येतात. पण माझ्यासाठी शरीराला त्रास देणे, कठोर तप करणे हे मी मानत नाही.

जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्

जप म्हणजे पंचाक्षरी मंत्राचा आणि प्रणवाचा पुनःपुन्हा उच्चार, तसेच रुद्राध्याय वगैरेचा अभ्यास; फक्त वेदांचे पठण नव्हे.

ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम्

ध्यान म्हणजे माझ्या रूपाचे किंवा तत्सम गोष्टींचे चिंतन; आत्मा किंवा इतर गोष्टींमध्ये तल्लीन होणे नव्हे. ज्ञान म्हणजे माझ्या शास्त्रांचा अर्थ समजून घेणे, इतर गोष्टींचे नव्हे.

बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्

बाह्य किंवा अंतरंग, जिथे मनाला आनंद मिळतो, तिथे पूर्वीच्या सवयीप्रमाणे खरेपणाने साधना करावी.

बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात्

अंतरंग पूजा बाह्य पूजेपेक्षा श्रेष्ठ आहे, कारण तिला अधिक पुण्य असते आणि बाह्य कर्मातील दोष किंवा मिश्रण त्यात नसते.

शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः

खरी शुद्धता ही अंतरंग असते; बाह्य शुद्धतेला खरे शुद्ध म्हणता येत नाही. ज्याचे अंतरंग शुद्ध आहे, तो बाहेरून अपवित्र असला तरी तो शुद्धच आहे.

बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम्

बाह्य किंवा अंतरंग भक्तीला भाव असायलाच हवा; देवी, भावाशिवाय ती केवळ निराशेचे कारण ठरते.

कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते

मी सर्व प्रकारे पूर्ण आणि पवित्र आहे, मग लोकांनी बाहेरून किंवा अंतरंगाने काही केले तरी मला काय फरक पडतो? मी फक्त भाव स्वीकारतो.

भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित्

देवी, भाव हेच माझ्या कृतीचे खरे स्वरूप आहे — मनाने, कर्माने किंवा वाणीने, कुठल्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता.

फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः

देवी, फळाच्या इच्छेने माझ्या आश्रयाला येणाऱ्यांचे नाते हलके असते; कारण फळ न मिळाल्यास ते मला सोडू शकतात.

फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते

तरीही, निष्कलंक देवी, ज्या भक्तांचे मन माझ्यावर स्थिर असते, जरी ते फळाची इच्छा करत असले तरी, त्यांच्या भक्तीनुसार मी त्यांना फळ देतो.