शिवपुराणम्

मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः

माझ्या कृपेने जो माणूस मळ आणि माया यांच्या बंधनातून मुक्त होतो, तो माझ्या परम अवस्थेला पोहोचतो, जी पुन्हा मिळवणे कठीण असते, आणि माझ्या सारखेपणात जाऊन त्याला सर्वोच्च आनंद मिळतो.

तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्

म्हणून मी सांगितलेला जातिधर्म मिळवला असो वा नसो, जो माझा भक्त आहे त्याने माझ्यावर विश्वास ठेवून स्वतःच स्वतःला उन्नत करावा.

अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्

मिळवण्याचा प्रयत्नसुद्धा कोट्यवधी पटीने मोठा असतो; म्हणून माझ्या मुखातून सांगितलेला जातिधर्म मिळाल्यावर तो आचरणात आणावा.

ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः

हे शुभे, माझे अवतार योगाचार्याच्या रूपाने प्रकट होतात आणि प्रत्येक काळात हजारो श्रेष्ठ वंश निर्माण होतात.

अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्

ज्यांना योग्यता नाही, ज्यांची बुद्धी मंद आहे आणि ज्यांच्यात भक्ती नाही, हे देवतांच्या अधिष्ठात्री, त्यांना वंशज्ञान मिळवणे कठीण असते; म्हणून ते प्रयत्नपूर्वक मिळवावे.

सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः

मुक्तीच्या मार्गाबाहेर जाऊन दुसऱ्या गोष्टींमध्ये मेहनत करणे हेच खरे नुकसान आहे, मोठी चूक आहे, आणि तेच अज्ञान, अंधत्व व मूकपणा आहे.

ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः

देवतांच्या अधिष्ठात्री देवी, ज्ञान, कृती, आचरण आणि योग — ही चार माझ्या सनातन धर्माची पायरी आहेत.

पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते

जीव, बंधन आणि परमेश्वर यांचे सम्यक्‌ ज्ञान हेच 'ज्ञान' म्हणतात; गुरुच्या मार्गदर्शनाखाली, नियमाप्रमाणे, सहा मार्गांची शुद्धी करणारी कृती 'कृती' म्हणतात.

वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते

वर्ण आणि आश्रम यांच्याशी संबंधित, माझ्या सांगण्याप्रमाणे, माझ्या पूजेचे व इतर कर्तव्यांचे पालन करणे हेच 'आचरण' म्हणतात.

मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते

माझ्याच सांगितलेल्या मार्गाने, मन माझ्यात स्थिर करून, मनाच्या चंचलतेवर नियंत्रण ठेवणे ह्यालाच 'योग' म्हणतात.

अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्

देवी, मन शांत करणे हे हजार अश्वमेध यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; ते मुक्ती देणारे आहे आणि विषयांची इच्छा असणाऱ्यांना ते मिळवणे फार कठीण आहे.

विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते

इंद्रियांचा संयम आणि नियमांनी जिंकलेल्यांसाठी, तसेच ज्यांना विषयांमध्ये आसक्ती नाही अशांसाठीच योग सांगितला आहे; तो पूर्वीचे पाप दूर करतो.

वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते

वैराग्यातून ज्ञान उत्पन्न होते आणि ज्ञानातून योगाची सुरुवात होते.

योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः

योग जाणणारा किंवा योगातून खाली पडलेला जरी असला तरी तो मुक्त होतो — यात शंका नाही; नेहमी दया, अहिंसा आणि ज्ञानसंग्रह करावा.

सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा

सत्य बोलणे, चोरी न करणे, श्रद्धा ठेवणे, इंद्रियांचे नियंत्रण, शिकवणे आणि शिकणे, यज्ञ करणे आणि करवणे — हे सर्व आचरणात आणावे.

ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये

ध्यान, ईश्वरभाव आणि नेहमी ज्ञानात मन लावणे — जो ब्राह्मण असे करतो, तो ज्ञानयोगात यश मिळवतो.

अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये

प्रियेला, जो ज्ञानी लवकरच आत्मसाक्षात्कार आणि योग प्राप्त करतो, तो ज्ञानाच्या अग्नीने हे शरीर क्षणात जाळून टाकतो.

प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्

माझ्या कृपेने योग जाणणारा कर्मबंधन सोडून देतो; पुण्य आणि पाप दोन्ही मुक्तीला अडथळा ठरतात, म्हणून योगीने दोन्हीचा त्याग करावा.

फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत्

फळाची इच्छा ठेवून कर्म केल्यानेच बांधिलकी येते, केवळ कर्म केल्याने नाही; म्हणून कर्माचे फळ सोडावे.

प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्

प्रियेला, प्रथम कर्मयज्ञाने बाह्यरित्या माझी पूजा करावी; नंतर ज्ञान आणि योगात मन लावून योगाचा अभ्यास करावा.

विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः

माझे खरे स्वरूप समजल्यावर, ज्यांना माती, दगड आणि सोने सारखेच वाटते, असे ज्ञानी माझी पूजा कर्मयज्ञाने करत नाहीत.

नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्

जो नेहमी एकरूप राहतो, श्रेष्ठ ऋषी आहे, माझा भक्त आहे, एकाग्रचित्त योगी आहे आणि ज्ञानयोगात मग्न आहे, तो माझ्याशी एकरूपता प्राप्त करतो.

अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः

परंतु जे द्विज माझ्यावर श्रद्धा ठेवूनही मनाने विरक्त नाहीत, त्यांनी त्यांच्या योग्यतेनुसार फक्त ज्ञान, आचरण आणि कृती यांतच मन लावावे.

द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः

माझ्या पूजेचे दोन प्रकार आहेत — बाह्य आणि अंतःकरणातील. तसेच, माझ्या भक्तीचे तीन प्रकार समजले जातात — वाणीने, मनाने आणि शरीराने.

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः

तप, कर्म, जप, ध्यान आणि ज्ञान — हे पाच प्रकार ज्ञानी लोक माझ्या भक्तीचे स्वरूप म्हणून सांगतात.

अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्

माझ्या बाह्य पूजेप्रमाणे जे बाहेरून केले जाते, ते इतरांच्या माध्यमातून समजते; पण जे स्वतःच्या मनाने अनुभवले जाते, तेच अंतरंग मानले जाते.

मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा

माझ्याकडे वळलेले मन फक्त मन नाही; माझ्या नावात रमलेली वाणीच खरी वाणी आहे, दुसरी नाही.

लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः

माझ्या शिकवणीनुसार लावलेली त्रिपुंड वगैरे चिन्हे आणि माझ्या सेवेत गुंतलेले शरीरच खरे शरीर आहे, दुसरे नाही.

मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम्

बाह्य पूजेमध्ये यज्ञ वगैरे विधी येतात. पण माझ्यासाठी शरीराला त्रास देणे, कठोर तप करणे हे मी मानत नाही.