शिवपुराणम्

केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मंदचेतसाम् आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्

महादेव अशा माणसांना, ज्यांना स्वतःचे खरे स्वरूप कळत नाही आणि ज्यांची बुद्धी मंद आहे, त्यांना तो कसा वश होतो?

न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः न ज्ञानेन न चान्येन वश्यो ऽहं श्रद्धया विना

मी केवळ श्रद्धेशिवाय कर्म, तप, जप, आसन किंवा ज्ञान याने वश होत नाही.

श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्संभाष्य एव च

ज्याच्या मनात माझ्यावर कोणत्याही कारणाने श्रद्धा आहे, त्याला मी सहज मिळतो, त्याला स्पर्श करता येतो, पाहता येतो, पूजा करता येते आणि बोलता येते.

साध्या तस्मान्मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता श्रद्धा हेतुस्स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह

म्हणून जो मला वश करायची इच्छा ठेवतो त्याने माझ्यावर श्रद्धा ठेवावी. श्रद्धा हीच आपला धर्म पाळण्याचे कारण आहे.

स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्

जो माणूस आपल्या जातीच्या आणि आश्रमाच्या धर्मानुसार वागतो, त्याच्याच मनात माझ्यावर श्रद्धा असते, इतर कोणाच्याही नाही.

आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरस्सरम्

आश्रमातील सर्व धर्म, जे परंपरेने ठरवले आहेत, ते पूर्वी ब्रह्मदेवाने माझ्या आज्ञेने सांगितले होते.

स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः नात्यन्त फलभूयिष्ठः क्लेशाया ससमन्वितः तेन धर्मेण महतां श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम्

तो पितृपूर्वक धर्म, ज्यात अनेक विधी आणि दान आहेत, तो फार मोठे फळ देत नाही, पण त्यात कष्ट असतात; त्या महान धर्माने फार कठीण मिळणारी श्रद्धा मिळते.

वर्णिनो ये प्रपद्यंते मामनन्यसमाश्रयाः तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः

जे आपल्या जातीचे असून फक्त माझ्यावरच आश्रय घेतात, त्यांना धर्म, काम, अर्थ आणि मोक्ष हे मार्ग सहज मिळतात.

वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः तस्मिन्भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम्

जाती आणि आश्रमांचा आचार मी पुन्हा ठरवला, पण तो फक्त माझ्या भक्तांसाठीच आहे.

अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः

इतरांना यात अधिकार नाही—ही माझी ठाम आज्ञा आहे; म्हणून जे माझ्यावर आश्रय घेतात त्यांनी त्या आज्ञेप्रमाणेच वागावे.

मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः

माझ्या कृपेने जो माणूस मळ आणि माया यांच्या बंधनातून मुक्त होतो, तो माझ्या परम अवस्थेला पोहोचतो, जी पुन्हा मिळवणे कठीण असते, आणि माझ्या सारखेपणात जाऊन त्याला सर्वोच्च आनंद मिळतो.

तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्

म्हणून मी सांगितलेला जातिधर्म मिळवला असो वा नसो, जो माझा भक्त आहे त्याने माझ्यावर विश्वास ठेवून स्वतःच स्वतःला उन्नत करावा.

अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्

मिळवण्याचा प्रयत्नसुद्धा कोट्यवधी पटीने मोठा असतो; म्हणून माझ्या मुखातून सांगितलेला जातिधर्म मिळाल्यावर तो आचरणात आणावा.

ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः

हे शुभे, माझे अवतार योगाचार्याच्या रूपाने प्रकट होतात आणि प्रत्येक काळात हजारो श्रेष्ठ वंश निर्माण होतात.

अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्

ज्यांना योग्यता नाही, ज्यांची बुद्धी मंद आहे आणि ज्यांच्यात भक्ती नाही, हे देवतांच्या अधिष्ठात्री, त्यांना वंशज्ञान मिळवणे कठीण असते; म्हणून ते प्रयत्नपूर्वक मिळवावे.

सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः

मुक्तीच्या मार्गाबाहेर जाऊन दुसऱ्या गोष्टींमध्ये मेहनत करणे हेच खरे नुकसान आहे, मोठी चूक आहे, आणि तेच अज्ञान, अंधत्व व मूकपणा आहे.

ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः

देवतांच्या अधिष्ठात्री देवी, ज्ञान, कृती, आचरण आणि योग — ही चार माझ्या सनातन धर्माची पायरी आहेत.

पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते

जीव, बंधन आणि परमेश्वर यांचे सम्यक्‌ ज्ञान हेच 'ज्ञान' म्हणतात; गुरुच्या मार्गदर्शनाखाली, नियमाप्रमाणे, सहा मार्गांची शुद्धी करणारी कृती 'कृती' म्हणतात.

वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते

वर्ण आणि आश्रम यांच्याशी संबंधित, माझ्या सांगण्याप्रमाणे, माझ्या पूजेचे व इतर कर्तव्यांचे पालन करणे हेच 'आचरण' म्हणतात.

मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते

माझ्याच सांगितलेल्या मार्गाने, मन माझ्यात स्थिर करून, मनाच्या चंचलतेवर नियंत्रण ठेवणे ह्यालाच 'योग' म्हणतात.

अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्

देवी, मन शांत करणे हे हजार अश्वमेध यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; ते मुक्ती देणारे आहे आणि विषयांची इच्छा असणाऱ्यांना ते मिळवणे फार कठीण आहे.

विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते

इंद्रियांचा संयम आणि नियमांनी जिंकलेल्यांसाठी, तसेच ज्यांना विषयांमध्ये आसक्ती नाही अशांसाठीच योग सांगितला आहे; तो पूर्वीचे पाप दूर करतो.

वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते

वैराग्यातून ज्ञान उत्पन्न होते आणि ज्ञानातून योगाची सुरुवात होते.

योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः

योग जाणणारा किंवा योगातून खाली पडलेला जरी असला तरी तो मुक्त होतो — यात शंका नाही; नेहमी दया, अहिंसा आणि ज्ञानसंग्रह करावा.

सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा

सत्य बोलणे, चोरी न करणे, श्रद्धा ठेवणे, इंद्रियांचे नियंत्रण, शिकवणे आणि शिकणे, यज्ञ करणे आणि करवणे — हे सर्व आचरणात आणावे.

ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये

ध्यान, ईश्वरभाव आणि नेहमी ज्ञानात मन लावणे — जो ब्राह्मण असे करतो, तो ज्ञानयोगात यश मिळवतो.

अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये

प्रियेला, जो ज्ञानी लवकरच आत्मसाक्षात्कार आणि योग प्राप्त करतो, तो ज्ञानाच्या अग्नीने हे शरीर क्षणात जाळून टाकतो.

प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्

माझ्या कृपेने योग जाणणारा कर्मबंधन सोडून देतो; पुण्य आणि पाप दोन्ही मुक्तीला अडथळा ठरतात, म्हणून योगीने दोन्हीचा त्याग करावा.

फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत्

फळाची इच्छा ठेवून कर्म केल्यानेच बांधिलकी येते, केवळ कर्म केल्याने नाही; म्हणून कर्माचे फळ सोडावे.