शिवपुराणम्

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः

कधी कधी हे वर्णाश्रमधर्मांशी जुळते, तर कधी वेगळे असते. हे वेद आणि त्यांचे सहा अंग, सांख्य आणि योग यांमधून पूर्णपणे घेतलेले आहे.

शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः

हे ज्ञान परब्रह्माने शंभर कोटी ग्रंथांमध्ये विस्ताराने सांगितले आहे. त्या सर्वांत प्रभूची पूजा कशी करावी हे कसे सांगितले आहे?

कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत

पूजा, ज्ञानमार्ग आणि योगमार्ग यासाठी कोण पात्र आहे आणि हे सर्व कसे करावे, हे तू मला सविस्तर सांग.

शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्

शिवाने वेदांत सांगितलेले शैव उपदेश, ज्यात स्तुती किंवा निंदा नाही आणि जे लगेच श्रद्धा निर्माण करते, ते तू संक्षिप्तपणे सांग.

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

गुरूच्या कृपेने मिळणारे, सहज मुक्ती देणारे ते दिव्य ज्ञान मी तुला थोडक्यात सांगतो; त्याचे पूर्ण वर्णन शक्य नाही.

सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः

पूर्वी सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा होऊन, स्थिर आणि महेश्वर असलेला शिव, खरे कारण आणि कार्य घेऊन, स्वतः अव्यक्तातून प्रकट झाला.

जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्

त्या वेळी सर्वश्रेष्ठ ऋषी असलेल्या प्रभूने देवांमध्ये पहिला, ब्रह्मा आणि वाणीचा स्वामी, याची निर्मिती केली.

ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया

ब्रह्मानेही जन्मताना त्या दिव्य पित्याला पाहिले; आज्ञेने तो देवपिता जन्मताना त्याला दिसला.

दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्

रुद्राने पाहिल्यावर त्या ईश्वराने विश्वाची निर्मिती केली आणि वर्ण व आश्रम यांची स्वतंत्र व्यवस्था निर्माण केली.

सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः

त्याने यज्ञासाठी सोमाची निर्मिती केली; सोमापासून आकाश, आकाशापासून पृथ्वी, अग्नी, सूर्य, यज्ञ, विष्णू आणि शचीपती यांची उत्पत्ती झाली.

ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः

ते आणि इतर देवतांनी रुद्राच्या स्तोत्रांनी रुद्राची स्तुती केली; प्रभू प्रसन्न चेहऱ्याने देवतांसमोर उभा राहिला.

अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः

महेश्वराने आपल्या लीलेसाठी त्यांचे ज्ञान दूर केले आणि त्यांना मोहात पाडले; मग देवांनी त्याला विचारले, 'आपण कोण?'

सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः

तेव्हा भगवंत रुद्र म्हणाला, 'मीच एकटाच प्राचीन आहे.'

भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा

'मी भविष्यातही असेन आणि माझ्याशिवाय दुसरा कोणी नाही; मीच हे सर्व विश्व आहे आणि माझ्या तेजाने मी सर्वांना तृप्त करतो.'

मत्तो ऽधिकः समो नास्ति मां यो वेद स मुच्यते इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रस्तत्रैवांतरधत्त स अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः

'माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा सम असा कोणी नाही; जो मला ओळखतो तो मुक्त होतो.' असे सांगून भगवंत रुद्र तिथेच अदृश्य झाला, आणि देवता त्याला न दिसता, त्याच्या स्तुती करत राहिले.

व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम् भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा

पाशुपत व्रत स्वीकारून, जे अथर्वशिरा मध्ये सांगितले आहे, त्या अमर देवांनी सर्व अंगांवर भस्म लावले.

अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः

मग त्यांच्या कृपेकरिता, सर्व प्राण्यांचे स्वामी असलेले ईश्वर—

सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः

आपल्या गणांसह आणि उमा सोबत, त्या प्रभूंनी आपली उपस्थिती दाखवली. ज्यांना योगी, जे पापमुक्त, झोप न करणारे आणि श्वासावर नियंत्रण असणारे आहेत, ते आपल्या हृदयात पाहतात.

हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्

ज्यांना योगी हृदयात पाहतात, त्या देवाला देवांपैकी श्रेष्ठांनी प्रत्यक्ष पाहिले. तिला 'परमशक्ती' म्हणतात, जी ईश्वराच्या इच्छेप्रमाणे वागते.

तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम्

ज्यांनी संसाराचे बंधन सोडले आणि शैव परमपद मिळवले, त्यांनी महेशाच्या डाव्या बाजूला उभी असलेली, डावे डोळे असलेली तिला पाहिले.

नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम्

जे नेहमी सिद्ध आहेत आणि गणांचे स्वामी आहेत, त्यांनीही तिला पाहिले. मग सर्व देवांनी देवीसोबत महेश्वराची स्तुती केली.

स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः

महेश्वराच्या दिव्य स्तोत्रांनी आणि पुराणातील गाण्यांनी देवांनी त्याची स्तुती केली. आणि देवांना पाहून वृषध्वज असलेल्या प्रभूंना दया आली.

तुष्टो ऽस्मीत्याह सुप्रीतस्स्वभावमधुरां गिरम् अथ सुप्रीतमनसं प्रणिपत्य वृषध्वजम् अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात्

'मी तृप्त आहे' असे आपोआप गोड शब्दांत प्रभूंनी सांगितले. मग अत्यंत आनंदी मनाने देवांनी वृषध्वजाला नमस्कार केला आणि आदराने हे अत्यंत महत्त्वाचे प्रश्न विचारले.

भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

'भगवन्, पृथ्वीवर तुम्हाला कोणत्या मार्गाने पूजावे? पूजेचा अधिकार कोणाला आहे? कृपया हे सत्य सांगावे.'

ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम्

मग देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हरांनी, देवीकडे हसून पाहिले आणि आपले भीषण, तेजस्वी आणि सर्वोच्च रूप दाखवले.

सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम् शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम्

सर्व ऐश्वर्यगुणांनी युक्त, सर्व तेजांनी भरलेले, शक्ती, विविध रूपे, अवयव, ग्रह आणि देवांनी वेढलेले असे ते रूप होते.

अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम् दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः

आठ हात, चार तोंडे आणि अर्धनारीचे अद्भुत रूप—असे अद्भुत रूप पाहून, विष्णू पुढे असलेल्या सर्व देवांनी—

बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम् पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम्

त्या देवाला सूर्य, देवीला चंद्र असे ओळखले आणि पाचही महाभूतांसह सर्व चराचर वस्तू त्यांच्याच स्वरूपात आहेत हे समजले.

एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै

असे सांगून, त्यांनी त्यांना नमस्कार केला आणि अर्घ्य अर्पण केले.